Giữ gìn ký ức, đưa các anh trở về

28 tháng 08 2026 05:13

Hơn nửa thế kỷ đã đi qua, nhưng ở Cà Mau vẫn có những gia đình chưa một lần được đón hài cốt người thân trở về. Với họ, những “ngôi mộ gió” không có người nằm dưới đất, nhưng đầy ắp thương nhớ. Ðó là nơi người ở lại gửi vào một nén nhang, một lời gọi tên và niềm mong mỏi người đã khuất được trở về với quê hương.

“Mộ gió” giữ tên người đã khuất

Tại ấp Giao Khẩu, xã Trí Phải, cựu chiến binh Ðặng Văn Thành, 75 tuổi, vẫn nhớ những câu chuyện về cha mình - liệt sĩ Ðặng Văn Dành. Năm 1959, ông Dành bị địch bắt và sát hại ngoài biển. Không tìm được hài cốt cha, ông Thành đắp một “ngôi mộ gió” để con cháu có nơi tưởng nhớ.

“Thấy cha mất tích nên tôi xây mộ để con cháu sau này biết đến sự anh dũng, lòng yêu nước của ông”, ông Thành kể.

Những đoá hoa tri ân người đã ngã xuống.

Cũng ở ấp Giao Khẩu, gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Thanh - người hy sinh trong chiến dịch Mậu Thân 1968 - nhiều năm qua chỉ có một bức chân dung được phục dựng từ ký ức của người vợ. Hai con gái ông lớn lên mà chưa một lần biết mặt cha. Người con rể Trần Hoàng An sau này đắp “mộ gió”, để người đã khuất có nơi trở về trong tâm thức.

Mỗi phần mộ được khai quật là thêm hy vọng tìm lại danh tính liệt sĩ.

Những nấm mộ ấy không có hài cốt, nhưng có tên người, có ký ức và có tình yêu thương của những người ở lại. Ðồng thời lặng lẽ nhắc con cháu rằng, phía sau cuộc sống bình yên hôm nay là những con người đã nằm xuống mà chưa kịp trở về.

Tìm lại tên anh từ lòng đất

Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thới Bình (xã Trí Phải), trong 1.703 người con ưu tú đang yên nghỉ vẫn còn 622 phần mộ chưa xác định được danh tính. Vì thế, mỗi lần đất được mở lên, mỗi mẫu sinh phẩm được lấy đi xét nghiệm ADN đều mang theo một niềm hy vọng: biết đâu, từ đó một cái tên sẽ được trả lại, một gia đình sẽ có câu trả lời sau hàng chục năm chờ đợi.

Ông Ðặng Văn Thành chăm sóc “ngôi mộ gió” của cha mẹ.

Giữa nắng gắt, những người làm nhiệm vụ khai quật vẫn cẩn trọng từng nhát cuốc, nâng niu từng phần đất. Anh Lê Văn Thịnh, làm nhiệm vụ khai quật, chia sẻ: “Ở đây, các mộ nhỏ nằm sát nhau nên công việc bốc dỡ, di chuyển có phần khó khăn và áp lực lắm. Mỗi lần chạm tay vào lòng đất, anh em ai cũng run run vì thương các anh, chỉ mong sớm tìm lại được mẫu ADN để đưa các anh về đúng với tên tuổi và quê hương”.

Ông Huỳnh Liệt Em, Trung tâm Pháp y tỉnh, chia sẻ, mỗi mẫu sinh phẩm được thu thập không đơn thuần là một thao tác kỹ thuật y khoa, đó là nhịp cầu nối người đã khuất với người thân đang chờ đợi.

“Mộ gió” - nơi gửi gắm trọn nghĩa vợ chồng.

Bởi phía sau mỗi phần mộ chưa có thông tin là một gia đình. Có thể là người mẹ đã mất trong mong ngóng, người vợ đã đi qua gần trọn cuộc đời với nỗi mong chờ hay những người con tóc đã bạc mà vẫn chưa một lần được gọi tiếng “cha” bên phần mộ có tên.

Ông Trần Hoàng An, con rể liệt sĩ Nguyễn Văn Thanh, xúc động khi nhắc đến Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ: “Coi tivi thấy triển khai chiến dịch 500 ngày đêm tôi rất mừng. Ðó là sự quan tâm rất lớn của Ðảng và Nhà nước đối với những người đã ngã xuống”.

Di ảnh liệt sĩ Nguyễn Văn Thanh được phục dựng từ chân dung cũ.

Hành trình tìm lại danh tính các liệt sĩ còn nhiều gian nan. Nhưng từ những “ngôi mộ gió” ở Trí Phải đến từng mẫu sinh phẩm được nâng niu, có thể thấy một điều: ký ức về những người đã ngã xuống chưa bao giờ mất đi. Những người đang sống vẫn đang bền bỉ đưa các anh trở về - với tên tuổi, gia đình và quê hương.

Trịnh Hải