Di sản tư liệu - Nguồn lực nội sinh cho phát triển văn hoá

Di sản tư liệu tại Cà Mau là nguồn tài nguyên tri thức đặc sắc, lưu giữ những dấu tích về văn hoá - lịch sử và đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ. Nhận diện, bảo tồn và phát huy đúng cách sẽ góp phần khơi nguồn cho phát triển văn hoá bền vững.

• Ðể di sản trở thành nguồn lực phát triển - Bài cuối: Vun bồi cho nguồn lực nội sinh
• Hội tụ di sản Việt - Niềm tự hào nơi địa đầu cực Nam Tổ quốc

Theo Luật Di sản văn hoá số 45/2024/QH15, di sản tư liệu là thông tin gốc được tạo lập có chủ ý của cá nhân hoặc cộng đồng, thể hiện trực tiếp bằng ký hiệu, mật mã, chữ viết, hình vẽ, âm thanh, hình ảnh tĩnh hoặc động, dạng số và dạng thức khác trên vật mang tin gốc có thể tiếp cận; có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, thẩm mỹ đối với ít nhất một cộng đồng, được kế thừa và trao truyền.

Nếu di tích lịch sử - văn hoá gắn với không gian, di sản văn hoá phi vật thể gắn với hoạt động thực hành thì di sản tư liệu nổi bật ở giá trị thông tin, tính nguyên gốc, độc bản, xác thực và khả năng làm bằng chứng lịch sử. Nguồn tư liệu tại Cà Mau cơ bản đáp ứng các tiêu chí để kiểm kê, lập hồ sơ ghi danh, đồng thời phản ánh sinh động quá trình khai phá, cộng cư và phát triển cộng đồng trên vùng đất Cà Mau.

Di sản tư liệu phong phú về loại hình, đa dạng về chủ thể lưu giữ và có niên đại kéo dài qua nhiều thế kỷ. Tiêu biểu là hệ thống sắc phong triều Nguyễn được lưu giữ tại các đình thần, do các triều vua Tự Ðức (năm 1852) và Khải Ðịnh (năm 1924) sắc phong. Bên cạnh đó là hệ thống hoành phi, câu đối chữ Hán tại các cơ sở tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa cùng các bài văn tế cổ tại đình, chùa, miếu trên địa bàn tỉnh.

Sắc phong triều Vua Tự Ðức (1852) lưu giữ tại Miếu Thần Minh, phường An Xuyên.

Bảng ghi công đức, tư liệu chữ Hán tại Miếu Bà Thiên Hậu, phường An Xuyên.

Ðối với cộng đồng Khmer, các chùa Phật giáo Nam tông còn lưu giữ kinh sách viết trên lá buông, chứa đựng giáo lý Phật giáo và tri thứ dân gian đặc sắc, đồng thời phản ảnh kỹ thuật chế tác tài liệu truyền thống của người Khmer.

Kinh sách trên lá buông, di sản tư liệu độc đáo của người Khmer.

Các bản chép tay về đờn ca tài tử, tập thơ Nói thơ Bạc Liêu, tư liệu Vè Mười Chức cũng là thành tố đáng chú ý của di sản tư liệu địa phương. Những tư liệu này góp phần ghi lại chân thực đời sống tinh thần, sinh hoạt và quá trình khai phá, phát triển của cư dân Cà Mau.

Tuy nhiên, việc bảo tồn và phát huy nguồn tài nguyên tri thức này đang đối mặt nhiều thách thức. Lối sống hiện đại, thiếu hụt thế hệ kế thừa có khả năng đọc và hiểu chữ cổ, cùng nguy cơ mai một các kỹ thuật chế tác đang làm gia tăng nguy cơ đứt gãy tri thức di sản. 

Nhằm bảo tồn nguyên trạng và phát huy giá trị di sản, năm 2026, Bảo tàng tỉnh Cà Mau triển khai kiểm kê di sản tư liệu trên phạm vi toàn tỉnh. Ðơn vị phối hợp chặt chẽ với địa phương, ban quản lý các di tích và các chủ thể lưu giữ để khảo sát, phân loại, tổ chức dịch thuật và giải mã các tư liệu Hán - Nôm, chữ Khmer cổ, qua đó từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu tổng thể di sản tư liệu của tỉnh.

Nghi thức rước sắc thần là nghi lễ quan trọng trong lễ Kỳ yên, gắn liền với di sản tư liệu tại địa phương.

Trên cơ sở kết quả kiểm kê, ngành văn hoá lựa chọn các di sản tư liệu tiêu biểu, có giá trị độc bản và tính đại diện cao để lập hồ sơ đề nghị ghi danh vào danh mục Di sản tư liệu cấp quốc gia theo quy định. Các tư liệu được nghiên cứu, tích hợp vào chương trình giáo dục lịch sử địa phương, phục vụ trưng bày tại bảo tàng. Ðồng thời, kết nối với các điểm, tuyến du lịch văn hoá hình thành những sản phẩm du lịch giàu chiều sâu tri thức.

Nhận diện và ứng xử khoa học với di sản tư liệu không chỉ là trách nhiệm bảo tồn những giá trị của quá khứ, mà còn là giải pháp quan trọng nhằm khơi dậy nguồn lực nội sinh cho phát triển văn hoá. Ðây chính là nền tảng vững chắc để khẳng định bản sắc, vị thế của văn hoá Cà Mau trong tiến trình hội nhập và phát triển bền vững./.

Tăng Vũ Khắc