“Thành phố biệt thự”

Đã có nhiều mỹ danh để gọi TP. Đà Lạt (trung tâm tỉnh lỵ Lâm Đồng), nào là “thành phố trong rừng, rừng trong thành phố”, “thành phố ngàn hoa”, “thành phố mộng mơ”… Riêng với tôi, lần đầu tiên trong đời được đến thăm nơi tuyệt vời này thì Đà Lạt còn là thành phố của những ngôi biệt thự được xây dựng từ thời Pháp thuộc cho đến hôm nay và cả ngày mai.
Quả thật như vậy, chưa vào thành phố, mới lưng chừng đèo Prenn đã thấy nhiều ngôi biệt thự nằm giữa rừng thông và tần suất xuất hiện càng nhiều khi tiến vào trung tâm Đà Lạt. Các biệt thự ra đời gắn liền với lộ trình thám hiểm vùng đất La Ngư Thượng của bác sĩ Yersin, người khám phá ra cao nguyên Lang Biang và vùng đất bình sơn nguyên dạng thung lũng vào năm 1893. Vùng cao nguyên khí hậu mát lạnh, bốn mùa trong một ngày, rừng thông vi vu, ngàn hoa khoe sắc, hồ nước trong xanh thích hợp nghỉ dưỡng, nên các viên quan cai trị, bậc đế vương đã chọn xây biệt điện nơi đây. Nhà khách Thắng Lợi của Bộ Tổng tham mưu (Bộ Quốc phòng) nằm trên đường Nguyễn Đình Chiểu (phường 9) - chỗ chúng tôi ở trong mấy ngày ở đây cũng là một biệt thự có từ thời Pháp thuộc.

TP. Đà Lạt khuyến khích người dân xây dựng biệt thự kiến trúc hiện đại, thay vì nhà cao tầng. Ảnh: N.Q

Cũng như bao biệt thự khác, Nhà khách Thắng Lợi nằm trên một ngọn đồi, lối vào đón khách là những đóa huệ đất tím rịm, chen vào đó là mấy khóm hoa vàng trên thảm cỏ xanh. Bên vệ đường còn có hàng thông cao trật ót, một vòng tay ôm không xuể. Hành lang và sàn tầng trệt biệt thự được lót bằng gạch bông đơn sắc hình bát giác, còn sàn tầng 1 được lót gỗ màu nâu, bước nhẹ đã nghe tiếng lộp cộp. Mấy cái lò sưởi được bít kín ống khói, có lẽ Đà Lạt hôm nay đã ấm hơn so với thời điểm ngôi villa này được xây cất. Hai cạnh của 2 cánh cửa sổ gỗ được tạo hình kiểu âm dương, khi khép lại, ôm chặt vào nhau ngăn không cho gió lùa vào, giữ ấm căn phòng. 
Vua Bảo Đại - vị vua cuối cùng của nền phong kiến nước ta đã cho xây một biệt điện theo kiến trúc Hà Lan, tường dày 40 phân, ốp đá xanh, trải dài trên một ngọn đồi nằm đầu đường Trần Hưng Đạo bây giờ để tặng ái phi Phi Ánh, trên cột cổng ra vào có đề “Biệt thự Phi Ánh - Phi Ánh villa”. Từ triền dốc nhìn lên, biệt điện như nàng công chúa ngủ trong rừng, hướng đầu về hồ Xuân Hương sóng gợn lăn tăn. Nay, nó đã được Nhà nước cho tư nhân thuê làm Nhà hàng Phù Đổng.
Có thể nói, ở Đà Lạt nhìn đâu cũng thấy biệt thự. Anh Danh, một đồng nghiệp ở Báo Lâm Đồng hào hứng kể thành phố có hơn 2.000 ngôi biệt thự, nhiều biệt thự cổ trở thành trụ sở làm việc của các cơ quan Đảng, chính quyền, đoàn thể. Sống và làm việc trong biệt thự lúc nào cũng cảm thấy mát rượi, gió lùa bốn phía. Chính quyền khuyến khích người dân xây biệt thự, diện tích tối thiểu 250m2, trong đó dành ít nhất 1/4 đất làm hoa viên. Đi ngược triền dốc, ta sẽ có cảm giác mọi thứ đều nghiêng nghiêng, những căn biệt thự như ùa về phía người đi. 
Hai ngày ở đây qua thật nhanh, đã đến giờ phải chia tay, Đà Lạt tiễn đoàn chúng tôi bằng cơn mưa giăng giăng không thấy đường chạy xe. Phố núi có quá nhiều thứ hấp dẫn để tìm hiểu, để khám phá, trải nghiệm, để sống, biệt thự chỉ là một phần. Ấy vậy mà tôi vẫn chưa biết nhiều về những tòa nhà là điểm nhấn của lịch sử khai phá, kiến thiết và tụ hội của trung tâm tỉnh lỵ Lâm Đồng. Dinh Tổng thống (dinh I) gắn với nhà triệu phú Bourgery - chủ nhà đèn Thượng Hải, dinh Toàn quyền Decoux (dinh II) do nhà thầu Sa Đéc xây dựng, dinh Bảo Đại (dinh III) xây theo đồ án thiết kế kết hợp nhuần nhuyễn giữa kiến trúc Á - Âu, Việt  - Pháp, dinh Thị trưởng nằm trên ngọn đồi cao nhất thành phố… Tất cả như mời gọi tôi trở lại xứ sương mù trong thời gian sớm nhất. Một tua “ta ba lô” du khảo biệt thự cổ, biệt thự hiện đại của thành phố hoa, tại sao không?!
Nguyễn Quốc