Đờn ca tài tử: Lưu truyền từ chiếc nôi gia đình

Trong quyển “Nghệ nhân đờn ca tài tử Bạc Liêu” (do Sở VH-TT&DL phát hành), nếu tra cứu trong số vài trăm nghệ nhân được công nhận sẽ có đến vài chục gia đình đờn ca tài tử (ĐCTT). Đó là những chiếc nôi, những trường học tại gia đã giúp cho loại hình nghệ thuật này được lưu truyền từ đời này sang đời khác như một di sản văn hóa… gia truyền.

Cha truyền, con nối

Ở Bạc Liêu khó đếm hết những gia đình ĐCTT. Đó là gia đình có đến 3 - 4 đời cha truyền con nối với vài chục thành viên ca hay đờn thạo; nhưng cũng có khi họ không cùng một nhà nhưng đều là bà con dòng họ với điểm chung là yêu ĐCTT, nhờ ĐCTT mà trở thành sui gia, anh rể - em vợ. Nói chung lại, họ đã xây nên những gia đình ĐCTT làm trường học không chuyên gìn giữ một bộ môn nghệ thuật độc đáo của dân tộc.

Nghệ nhân ca Hồng Quyên có mặt ở rất nhiều sân chơi ĐCTT ở TP. Bạc Liêu, nhưng thật ra cô là dân huyện Giá Rai. Cô sinh ra trong một gia đình ĐCTT nhà nòi của địa phương này, đó là gia đình Minh Luận, một thời khuấy động phong trào ĐCTT của Bạc Liêu với gần cả chục thành viên đều là những người đam mê và đầy tài năng với ngón nghề ĐCTT. Là em út trong nhà, sinh sau đẻ muộn, nhưng Hồng Quyên lại là người máu lửa nhất với nghiệp mà gia đình đã truyền lại, nhìn Quyên trên sân khấu cứ tưởng chừng cô sinh ra là để ca tài tử. Một kế thừa xứng đáng cho gia đình tài tử Minh Luận!

Bốn thành viên của gia đình ĐCTT họ Mai (thị trấn Phước Long, huyện Phước Long). Ảnh: C.T

Hay gia đình chú Sáu Sợi, tức nghệ nhân Thanh Xuân ở phường 5, TP. Bạc Liêu. Ở ngôi nhà chuyên nghề đan đát này, bà con láng giềng vẫn thường hay nghe tiếng đờn lời ca ngọt lịm. Đó là tài nghệ của ba cha con Thanh Xuân, Thanh Thanh và Thanh Thảo. Họ không chỉ là những giọng ca cốt cán của phong trào ĐCTT ở địa phương, mà còn thường xuyên góp mặt ở các hội thi ĐCTT cấp thành phố, cấp tỉnh và đã đạt được nhiều giải thưởng quý giá…

Nên có hội thi gia đình ĐCTT

Trên đây chỉ là một số điển hình trong rất nhiều gia đình ĐCTT ở Bạc Liêu. Trường học gia đình, đó là một điểm rất đặc biệt của ĐCTT Nam bộ, không cần những tiết học, bài giảng đúng lớp lang, không cần phấn, bảng, chỉ cần lòng đam mê là đủ chất xúc tác để những trường học gia đình truyền nghiệp lại cho con cháu trong nhà. Và thế là ĐCTT trường tồn và có sự lưu truyền hết sức tự nhiên. Nhiều nghệ sĩ nổi danh hiện nay xuất thân từ các gia đình có truyền thống về ĐCTT, có thể kể đến Nghệ sĩ ưu tú Hoàng Nhất, anh là con của một gia đình ĐCTT ở huyện Đông Hải; nghệ sĩ Ngọc Đợi là “con gái rượu” của một gia đình đam mê ĐCTT ở huyện Hòa Bình; hay Thùy Trang, một giọng ca chủ lực ở đoàn văn nghệ Quân khu 9 cũng là con gái út trong gia đình ĐCTT ở xã Long Điền Tây (huyện Đông Hải)…

Xoay quanh những gia đình ĐCTT ở Bạc Liêu, chúng tôi muốn đề cập đến chuyện phát huy vai trò của những gia đình ĐCTT này để làm cốt cán phát triển phong trào ĐCTT ở mỗi địa phương. Tổ chức những liên hoan ĐCTT với quy mô “gia đình ĐCTT”, đó là việc cần làm khi Bạc Liêu có quá nhiều gia đình ĐCTT hoàn toàn đủ tài năng để “gầy” một “sòng” ĐCTT với đủ ngón nghề từ đờn đến ca trên sân khấu. Trong liên hoan quy mô như thế, mọi người sẽ thấy được nét độc đáo của ĐCTT khi loại hình này được lưu truyền bằng chính những chiếc nôi gia đình. Ở đó, mỗi tiết mục ĐCTT có nhiều thế hệ cùng ngồi đờn ca, đúng bản chất của gia đình tài tử. Một sân chơi chuyên dành cho gia đình ĐCTT có thể là cách thiết thực để tôn vinh một nét độc đáo của loại hình nghệ thuật vừa được vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Cẩm Thúy