Ðưa AI vào trường học cần định hướng đúng đắn

Trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, đặc biệt trong giai đoạn cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, với chuyển đổi số (CÐS) và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) giữ vai trò trung tâm, việc ứng dụng AI vào mọi mặt đời sống, nhất là trong giáo dục mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Trước xu thế đó, Bộ Giáo dục và Ðào tạo triển khai thí điểm giáo dục AI cho học sinh tiểu học từ tháng 12/2025 đến tháng 5/2026. Sau khi tổng kết vào tháng 6/2026, Bộ sẽ xây dựng kế hoạch triển khai đại trà từ năm học 2026-2027.

• AI vào lớp học: Kỳ vọng và thách thức
• Biến ebook PDF thành audiobook bằng AI: đọc sách bằng tai
• Cà Mau lần đầu tổ chức cuộc thi sáng tác ca khúc AI

Mặc dù việc giảng dạy AI chưa được triển khai chính thức trong nhà trường, nhưng các công cụ AI được các thầy cô giáo và học sinh sử dụng khá phổ biến. Bên cạnh những lợi ích mang lại, AI cũng tiềm ẩn không ít hệ luỵ nếu bị lạm dụng.

Nhiều hệ luỵ

Trước hết, việc lạm dụng AI trong học tập có thể ảnh hưởng đến khả năng cảm thụ văn học và tiếp nhận các giá trị văn hoá của học sinh. Trong môn Ngữ văn, thay vì tự suy nghĩ, phân tích và bày tỏ cảm nhận về tác phẩm, không ít học sinh sử dụng AI để tạo ra bài viết hoàn chỉnh chỉ trong vài phút. Dù nội dung có thể mạch lạc, đầy đủ, nhưng đó không phải là kết quả của quá trình tư duy và cảm xúc cá nhân. Theo nhiều giáo viên, những bài viết được tạo bởi AI thường dễ nhận biết do thiếu dấu ấn riêng của người học. Nếu tình trạng này kéo dài, học sinh có nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ, suy giảm khả năng cảm thụ cái đẹp, tư duy sáng tạo và sự đồng cảm trước các giá trị văn học, văn hoá cũng như những vấn đề của cuộc sống

Một hệ luỵ khác của việc lạm dụng AI là làm suy giảm kỹ năng giao tiếp, tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm của học sinh. Theo định hướng giáo dục hiện nay, hoạt động nhóm được xem là phương pháp quan trọng giúp học sinh rèn luyện tư duy độc lập, kỹ năng trao đổi, tranh luận và tinh thần trách nhiệm. Tuy nhiên, khi quá phụ thuộc vào AI, nhiều em chỉ cần vài thao tác đơn giản để có ngay câu trả lời, thay vì tự tìm tòi, phân tích và thảo luận với bạn bè. Ðiều này có thể làm giảm hiệu quả của các hoạt động học tập mang tính tương tác và hợp tác.

Bên cạnh đó, AI cũng tiềm ẩn nguy cơ tiếp tay cho hành vi gian lận trong học tập. Không ít học sinh sao chép nguyên nội dung do AI tạo ra để nộp cho giáo viên như sản phẩm của chính mình. Nếu diễn ra thường xuyên, tình trạng này không chỉ làm các em lười suy nghĩ, thiếu sáng tạo mà còn hình thành thói quen thiếu trung thực, xem nhẹ giá trị của lao động trí tuệ và ý thức tôn trọng bản quyền.

Ðáng lo ngại hơn, việc dựa dẫm vào AI có thể tạo ra “ảo tưởng năng lực”. Những bài làm đạt điểm cao nhờ AI dễ khiến học sinh và cả người đánh giá nhầm tưởng về trình độ thực tế của các em. Trong khi đó, kiến thức và kỹ năng thật lại không được tích luỹ tương xứng. Khoảng cách giữa kết quả học tập và năng lực thực tế sẽ bộc lộ rõ khi các em bước vào môi trường học tập cao hơn hoặc tham gia thị trường lao động, nơi không thể thay thế hoàn toàn tư duy và năng lực cá nhân bằng công nghệ.

Minh hoạ: Minh Tấn

Một tác động tiêu cực khác của việc lạm dụng AI là làm suy giảm khả năng tự học, tự nghiên cứu và giải quyết vấn đề của học sinh. Thay vì chủ động tìm tòi, phân tích và tư duy độc lập, nhiều em có xu hướng dựa vào AI để tìm lời giải cho hầu hết các câu hỏi, từ bài tập Toán, Vật lý đến các vấn đề trong đời sống. Sự phụ thuộc này lâu dần có thể làm thui chột khả năng tư duy, khám phá và sáng tạo của người học.

Theo nhiều giáo viên, vấn đề không chỉ nằm ở sự lệ thuộc vào AI mà còn ở chỗ các thông tin do AI cung cấp không phải lúc nào cũng chính xác. Trên thực tế, AI có thể mắc sai sót về kiến thức, dữ liệu hoặc cách diễn giải vấn đề. Ðã có trường hợp AI nhầm lẫn tên tác giả, xuất xứ tác phẩm văn học, hiểu chưa đúng nội dung tác phẩm hoặc đưa ra những nhận định thiếu chính xác về các sự kiện lịch sử. Trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, kết quả do AI tạo ra cũng có thể chưa hoàn toàn chính xác. Với học sinh phổ thông, khi kỹ năng kiểm chứng thông tin còn hạn chế, việc tiếp nhận và sử dụng những kiến thức sai lệch có thể dẫn đến nhiều hệ luỵ trong quá trình học tập.

Sử dụng đúng cách để phát huy hiệu quả

Không thể phủ nhận những lợi ích mà AI mang lại, song việc sử dụng công nghệ này cần được định hướng đúng đắn. Trong nhà trường, giáo viên cần đồng hành, hướng dẫn học sinh sử dụng AI như công cụ hỗ trợ học tập, không phải công cụ thay thế tư duy. Ðồng thời, cần trang bị cho học sinh kỹ năng kiểm chứng thông tin, khả năng phản biện và ý thức tự học để khai thác hiệu quả những lợi ích của AI, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực có thể phát sinh.

Ðối với học sinh, tri thức và năng lực không thể được hình thành chỉ từ những câu trả lời do AI cung cấp mà phải được bồi đắp thông qua quá trình tự học, tư duy và nghiên cứu của chính các em. AI có thể là công cụ hỗ trợ hữu ích trong học tập, nhưng nếu lạm dụng sẽ gây ra nhiều hệ luỵ đối với sự phát triển tư duy và kỹ năng của người học.

Dự kiến từ năm học 2026-2027, Bộ Giáo dục và Ðào tạo sẽ triển khai giảng dạy kiến thức về trí tuệ nhân tạo trong các trường phổ thông. Ðể chủ trương này đạt hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và học sinh, giúp các em sử dụng AI đúng cách, phát huy tối đa lợi ích của công nghệ, đồng thời hạn chế tác động tiêu cực có thể phát sinh.

Nguyễn Xuân Phương