KỸ NĂNG SỐNG

Kỹ năng sống (KNS) là vấn đề các bậc làm cha làm mẹ hay than phiền và lo lắng. Nhiều người đã giật mình nhận ra: Trẻ em (có cả thanh niên) khi được nuông chìu, bảo bọc từ A đến Z…, phần lớn các em thường thiếu KNS!

KNS là cách nói tắt - nói đầy đủ là kỹ năng (KN) ứng phó (hay thích ứng) với cuộc sống. Ngay cái việc ứng phó, thích ứng đã hàm chứa biết bao KN bộ phận, riêng biệt mà chỉ có thực tế cuộc sống mới có thể nêu tên chính xác… KN là kỹ thuật của hành động. KN bao giờ cũng gắn với hành động, với lĩnh vực, ngữ cảnh và con người cụ thể.

KNS không tự nhiên mà có, nó phải được hướng dẫn, dạy dỗ, trang bị… để  nâng cao kiến thức, đồng thời còn phải được cọ xát, thực hành. Nếu thiếu “thực tế”, thì cho dù các em có được nuông chìu hay không đều lúng túng “như gà mắc tóc” giống nhau khi đứng trước tình huống.

Với cuộc sống thường nhật, cha mẹ có thể được coi là một tập hợp các KNS trực tiếp mà con cái sẽ tiếp thu một cách tự nhiên hoặc thông qua dạy dỗ với những KNS thông thường.

Để ứng phó với những vấn đề gút mắc, có độ khó cao và phức tạp hơn trong đời sống thì cần một KN… bài bản hơn, “giáo khoa” hơn… như một quy tắc ứng phó! Các trường nghề, các trung tâm dạy nghề… có chức năng góp phần giúp các em rèn luyện những KN nhất định.

Như vậy, để có KNS thực thụ, nhất thiết phải được trang bị kiến thức bài bản, bao quát các lĩnh vực. Nào là KN đưa ra quyết định, KN giải quyết vấn đề, KN tư duy sáng tạo, tư duy phản biện, KN giao tiếp hiệu quả, KN tự ý thức về bản thân, KN quyết đoán, KN đối phó với căng thẳng, tổn thương, mất mát, KN phục hồi tâm lý…

Đến đây, có thể nói: Muốn thuần thục trong ứng phó, nhất thiết phải thông qua việc học (cả lý thuyết, cả thực hành). Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để là… chính mình! Theo GS-TS Nguyễn Lân Dũng thì: “Học để làm người tự do” - Người tự do là… người nắm chắc quy luật. Mà người có KNS cũng chính là người “nhuần nhuyễn” quy luật cuộc sống?

Nói một cách lý luận: KNS là tập hợp các hành vi tích cực và khả năng thích nghi cho phép mỗi cá nhân đối phó hiệu quả với các nhu cầu và thách thức của cuộc sống. Đó là những KN xử lý tình huống, KN tự vệ khi bị lạm dụng, bị tấn công…

Trong thực tế cuộc sống, bao nhiêu câu chuyện thương tâm, đau xót mà báo chí phản ảnh hằng ngày; rất nhiều vụ việc trong số đó, nếu các em được trang bị KNS tốt hơn, kỹ hơn… ắt hẳn sẽ giảm được tổn thương hơn…

Sự cần thiết của KNS không chỉ ở trẻ em mà tất cả mọi người cần trang bị, xem đó là “vốn liếng” để ứng phó, giảm thiểu rủi ro và để… tồn tại. Ngay việc ứng phó với thiên tai, bão lũ, sạt lở đất của đồng bào miền Trung, miền núi… năm nào cũng có thương vong, năm nào thiên nhiên cũng đe dọa đến đời sống, tính mạng người dân trong mùa mưa bão, những khả năng ứng phó của đồng bào gần như bằng… không. Còn về mặt ý thức, coi như phó mặc số phận cho may - rủi.

Người dân Đồng bằng sông Cửu Long hằng năm, hiện tượng nước biển dâng, triều cường, xâm nhập mặn… làm thiệt hại nặng nề đời sống, vật chất. Cái cảnh ngậm ngùi nhìn tài sản trôi sông do sạt lở, hoa màu bị chết khô, “chết đứng” do xâm nhập mặn… luôn diễn ra. Nhưng rồi năm sau và năm sau nữa, người dân cũng… ngậm ngùi và thụ động! Những năm gần đây có chủ động hơn, Nhà nước có nhiều giải pháp, khuyến cáo… giúp người dân giảm thiểu rủi ro. Dù vậy bản thân họ, trong suy nghĩ, ý thức của một bộ phận vẫn còn tư tưởng phó mặc, được chăng hay chớ…, KN tự chủ hãy còn lệ thuộc đất trời. Được mất của con người là do… trời định!

Do vậy, giúp người dân “khai trí”, nâng cao KNS là công việc liên tục, thường xuyên cần thiết và cấp thiết. Tuy nhiên ở mỗi độ tuổi, yêu cầu có KNS với mức độ thích hợp. Ở trẻ em rất cần KN tự vệ (khi bị lạm dụng); ở lứa tuổi thanh niên, trung niên thì cần KN thích ứng; ở người lớn hơn, cần KN phản biện… để đáp ứng cho từng giai đoạn và hoàn cảnh nhất định.

KNS có thể giải quyết mọi vấn đề trong cuộc sống (nếu được trang bị đầy đủ, toàn diện) khiến cuộc sống trở nên đẹp hơn, tích cực hơn và ý nghĩa hơn.

Thực tế, những người có KNS tránh được rủi ro và dễ dàng đạt được thành công trong cuộc sống. KNS không chỉ là nhận thức mà là cách vận dụng kiến thức đã tích lũy được (từ cha mẹ, từ người trước, từ cuộc sống, trải nghiệm…) vào việc xử lý các tình huống thực tiễn với hiệu quả cao nhất. Nhờ vậy mà cuộc sống của con người “tự do hơn”, không bị ràng buộc và trở nên ý nghĩa…

Nói tóm lại, KN là kỹ thuật của hành động. KN bao giờ cũng gắn với hành động, với nhiệm vụ, lĩnh vực, ngữ cảnh và con người cụ thể. Nói cách khác, KN là sản phẩm hoạt động thực tiễn. Đó là quá trình vận dụng tri thức vào hoạt động thực tiễn để đạt được mục đích (tự vệ - thích ứng - phản biện…), tránh được những tác hại, những rủi ro không đáng có trong cuộc sống…

“Người tự do” - trước hết là người có KNS!

N.N.K