Một số tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự năm 2015

Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 có nhiều nội dung đổi mới, bao quát cả phần những quy định chung lẫn phần các tội phạm cụ thể; trong đó có những nội dung mang tính đột phá trên tinh thần tiếp thu thực tế và đổi mới nhận thức về chính sách hình sự, về vấn đề tội phạm và hình phạt. Trong đó, một nội dung được nhiều người quan tâm chính là một số điểm mới về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (TNHS).

Các bị cáo trước tòa có nhiều tình tiết giảm nhẹ sẽ nhận mức án thấp hơn so với quy định. Ảnh: K.P

BLHS năm 2015 tiếp tục quy định các tình tiết giảm nhẹ TNHS tại Điều 51 nhưng có sự sửa đổi, bổ sung những quy định mới so với BLHS năm 1999. Nhìn chung, các tình tiết giảm nhẹ TNHS ở BLHS năm 2015 quy định rõ và chi tiết hơn so với BLHS năm 1999. Cụ thể, khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015 đã bổ sung thêm 4 tình tiết giảm nhẹ TNHS hoàn toàn mới so với quy định tại khoản 1 Điều 46 BLHS năm 1999. Đó là các trường hợp phạm tội trong trường hợp vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội; phạm tội trong trường hợp bị hạn chế khả năng nhận thức mà không phải do lỗi của mình gây ra; người phạm tội là người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng; người phạm tội là cha, mẹ, vợ, chồng, con của liệt sĩ, người có công với cách mạng.

Ngoài 4 tình tiết mới trên, khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015 cũng đã sửa đổi câu từ ở một số tình tiết giảm nhẹ tại khoản 1 Điều 46 BLHS năm 1999 nhằm cụ thể hóa hơn các quy định để việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trong thực tế được hiệu quả, chính xác hơn. Đối với quy định tại khoản 2 Điều 51 BLHS năm 2015: “Khi quyết định hình phạt, Tòa án có thể coi đầu thú hoặc tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ, nhưng phải ghi rõ lý do giảm nhẹ trong bản án”. Đây là quy định “mở” theo hướng có lợi cho người phạm tội, nhưng nó chỉ ở vị trí “thứ hạng” (khoản 2  Điều 51), do đầu thú là việc người phạm tội (có thể ở giai đoạn chưa bị khởi tố, chưa bị bắt) khai báo hành vi phạm tội của mình hoặc các đồng phạm khác khi tội phạm đã bị phát hiện.

Như vậy, với vị trí đặc biệt quan trọng, quyết định hiệu quả công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm đồng thời liên quan trực tiếp đến những quyền cơ bản nhất của con người, của công dân. BLHS 2015 không chỉ mở rộng phạm vi áp dụng thêm 4 tình tiết đã nêu trên mà còn mở ra thêm tại khoản 2 Điều 51 với cụm từ “Tòa án có thể coi… hoặc các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ”. Quy định này vừa kế thừa những quy định còn phù hợp, khắc phục căn bản những vướng mắc, bất cập đặt ra qua thực tiễn áp dụng.

Có thể nói, với nguyên tắc nghiêm trị kết hợp với khoan hồng, trừng trị kết hợp với giáo dục, trong đó áp dụng nhiều tình tiết giảm nhẹ để “khoan hồng với người tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo, tố giác đồng phạm, lập công chuộc tội, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại gây ra”, các tình tiết giảm nhẹ TNHS được quy định trong BLHS đã thể hiện rõ nguyên tắc tư pháp tiến bộ, nhân đạo của Nhà nước ta trong việc xử lý người phạm tội. Các tình tiết giảm nhẹ được áp dụng cho bị cáo sẽ mang tính chất quyết định trong việc có cho bị cáo được hưởng mức án dưới mức thấp nhất của khung hình phạt hay không hoặc có cho bị cáo được hưởng án treo hay hình phạt không cần cách ly ra khỏi đời sống xã hội. Vì vậy, việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ TNHS là rất quan trọng.

PHÙNG VĂN ĐỊNH (TAND TP. Bạc Liêu)