Một trang đời mở ra

(tiếp theo số báo 3438)

Hòn Khoai (huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau). Ảnh: Internet

Sáng hôm đó chiếc ghe ấy từ cửa Sông Đốc, thuộc huyện Trần Văn Thời, đi đánh lưới như mọi ngày, ghe ra được 3 hải lý, tính từ cửa biển và thả lưới. Mẻ lưới ấy trúng luồng cá rún, cá rún nhiều tới cỡ là lưới thâu lại 200m² thì không thể rút nữa vì cá rún đã đặc cứng, chúng nổi đầu dày đặc và quẫy trắng mặt biển, mỗi con to từ 5 - 10kg. Chủ ghe phải điện vào bờ xin “ứng cứu”. Và 16 chiếc ghe to của cửa Sông Đốc chạy ra ứng cứu. Họ đã thu hoạch mẻ lưới ấy 127 tấn cá rún. Cá bán không hết, phải huy động hàng ngàn người dân Sông Đốc đến xẻ khô. Một tháng sau người ta đi ngang chợ Sông Đốc còn nghe tanh mùi cá rún.

Còn tôi chỉ biết ngồi nhìn biển mà thốt lên rằng: biển quê ta thật là giàu có!

Hứng chí quá, không kềm được khi anh Tài - Đội trưởng Đội kiểm ngư của Chi cục Bảo vệ nguồn lợi thủy sản tỉnh rủ tôi ra biển chơi, thế là tôi khăn gói xuống tàu theo anh đi một vòng vịnh Thái Lan và biển Đông cả tuần, mà không phân vân suy nghĩ gì.

Khi tàu ra đến tuyến khơi, theo cách gọi của nghề biển, đó là nơi tiếp giáp với hải phận quốc tế, cũng là tuyến cuối cùng của Việt Nam biển, thì một thuyền viên, trước cũng là ngư phủ, nói với tôi: Đây là nơi tập trung cá kình. Lúc trước vì gia cảnh khó khăn anh đã liều mình dong thuyền ra tận đây để câu cá. Anh đã câu được những con cá lạt to cỡ bắp vế, những con cá thu cỡ 30 - 40kg, những con cá ngừ đại dương nặng 70 - 80kg. Cá mà cắn câu rồi nếu không kéo lên nhanh thì cá mập táp mất. Cá mập lội thành bầy, chẳng ai dám lặn xuống biển”.

Hồi đó cá nhiều, nhưng đời sống ngư phủ vẫn nghèo, bởi cá thu bán rẻ như cho không, còn cá ngừ thì vì nghèo quá nên chúng ta không biết ăn sống như người Nhật nên rất rẻ.

Tàu đến gần vùng biển Hòn Khoai (một hòn đảo nhỏ mang hình củ khoai lang), tôi được chỉ cho xem một vùng biển tạo ra huyền thoại của nghề cá, đó là bãi giao vĩ cá đường. Từ rất xưa vùng biển này có một chu kỳ sinh hoạt của cá đường, vào tháng 2 - 3 âm lịch, đó là mùa biển êm mà người đi biển bảo “trải tấm giấy xuống còn không ướt”, hàng triệu con cá đường từ tít tăm mù khơi của biển kéo về thực hiện công việc duy trì nòi giống. Chúng quẫy nước làm xôn xao một vùng biển rộng. Người của nghề cá gọi đó là ngày hội cá đường. Nó cũng giống như ba khía hội, rẹm hội… đặc trưng của vùng Bán đảo Cà Mau. Có một cái lệ bất di bất dịch và nhuốm màu mê tín rằng khi phát hiện hội cá đường là ngư dân tung hô gọi nhau đến để cùng hưởng lộc biển. Lúc ấy hàng trăm chiếc tàu vây lấy luồng cá mà đánh bắt, tiếng reo hò vang dậy cả vùng biển.

Cá đường là một loại cá quý, thịt ăn rất thơm ngon. Đặc biệt là cái bong bóng rất to, có con bong bóng đem phơi rồi vẫn cân nặng 1/2kg. Bong bóng cá đường bồi dưỡng cơ thể không gì bằng và có tính dược liệu quý. Vì thế thời nào, giá bong bóng cá đường cũng đắt đỏ, thuộc vào hạng sơn hào hảo vị. Ngày xưa, hội cá đường diễn ra đúng chu kỳ sinh sản của chúng là mỗi năm một lần, năm nào cũng có. Người làm nghề biển mà gặp hội cá đường thì giống như gặp kho báu dưới lòng biển. Cũng năm 1983 đó, ông Sáu Tuôi, ông Hai Phóc ở Rạch Gốc, Tân Ân gần mũi Cà Mau, bắt gặp hội cá đường, mỗi ông đánh bắt được 2.000 - 3.000 con. Nghe nói lần ấy hai ông bán bong bóng cá mua vàng xách đến mỏi tay. Hai ông xây hai ngôi nhà lầu đồ sộ đầu tiên ở rừng đước Cà Mau.

Hồi đó vì cá đường nhiều quá nên ít ai ăn xác cá đường và nó cũng không bán được, vì thế khi bắt được cá đường người ta mổ lấy bong bóng còn xác thì thả xuống sông, xác cá đường mỗi con nặng 15 - 20kg. Đầu cá đem nấu canh chua ăn rất béo, không thua bất kỳ loại cá biển nào. Đặc biệt, trứng cá đường làm mắm ăn rất ngon, đó phải gọi là mắm vua, được chế biến bởi ngư dân làm nghề biển Minh Hải. Ai đã ăn một lần thì không thể quên được.

Nhiều chục năm sau, bãi biển Khai Long bây giờ đã vắng bóng xác cá đường. Chuyện xưa nhắc lại, giờ thấy đời thật là buồn. Một nỗi buồn âm thầm mà ray rứt trong ta.

(còn nữa)

Nhà văn Phan Trung Nghĩa