Nghệ sĩ Thạch Si Phol: “Hồn cốt” phong trào văn nghệ Khmer ở Bạc Liêu

Chuyện trò với anh chưa được 15 phút, đã có khách cắt ngang câu chuyện. Khách là cán bộ trung tâm văn hóa huyện Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng, có cuộc hẹn với anh để chuẩn bị kế hoạch văn nghệ mừng lễ hội Oóc Om Bóc tại Sóc Trăng vào tháng 10 âm lịch tới. “Gặp nhau lần nào cũng vội”, với anh là thế, vội vì anh đa đoan lắm, đâu chỉ chuyên trách phong trào văn nghệ Khmer cho tỉnh Bạc Liêu, mà còn lấn sân đảm đương ở các tỉnh bạn…

Nghệ sĩ Thạch Si Phol (bìa trái) nhận Giải thưởng VH-NT Cao Văn Lầu. Ảnh: M.Đ

Ở Bạc Liêu, nói đến những người có công đầu trong việc góp nhặt những tinh hoa văn hóa thuộc về bản sắc đồng bào dân tộc Khmer, phải kể đến Thạch Si Phol, người đã có một hành trình làm giàu thêm những tinh hoa văn hóa quý cho nền nghệ thuật Khmer Nam bộ nói chung, không riêng ở Bạc Liêu.

Hồi còn nhỏ, chàng trai quê gốc ở xã Nhị Trường (huyện Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh) vốn rất đam mê... vọng cổ! Những năm tháng chiến tranh loạn lạc tạm xa nơi “chôn nhau cắt rốn”, cậu bé Thạch Si Phol mới hơn 10 tuổi đầu đã biết “tụ tập” theo các ban nhạc ở những nơi cậu đến. Đến khi đất nước hoàn toàn thống nhất, trở về Trà Vinh, Thạch Si Phol lúc ấy 25 tuổi đã chính thức được “tuyển” vào Đoàn văn công giải phóng Sao Vàng huyện Cầu Ngang (năm 1976). Rày đây mai đó theo đoàn biểu diễn, đến năm 1979, Thạch Si Phol lại được các anh ở Đoàn văn nghệ Samaky (tỉnh Minh Hải cũ) rủ rê vào đoàn, ban đầu chỉ phụ trách kỹ thuật nhưng sau đó, Trưởng đoàn Trần Hữu Bích đã phát hiện tài năng, tín nhiệm và “thăng” cho anh vai trò diễn viên chính…

Ngã rẽ đưa Thạch Si Phol vào cuộc hành trình vun bồi tinh hoa nghệ thuật Khmer phải kể đến khoảng thời gian từ năm 1988 - 1990. Nhìn thấy năng khiếu và thái độ chịu tìm tòi, học hỏi ở người diễn viên trẻ này, Trưởng đoàn Trần Hữu Bích đã gửi Thạch Si Phol vào trường múa của Hoàng gia Campuchia - một trường nghệ thuật tầm cỡ, danh tiếng của đất nước chùa tháp - để học. Đây cũng là quá trình khổ luyện của chàng trai trẻ với ước mong có được nghề về nước truyền dạy lại cho con em dân tộc. Học ban ngày, ban đêm Thạch Si Phol đi làm thêm trong vai trò phụ trách kỹ thuật ở các đoàn nghệ thuật Campuchia. Nhớ về khoảng thời gian này, Thạch Si Phol chia sẻ: “Quá trình học tập ở nước bạn, tôi đã tiếp thu được các loại hình múa cơ bản Khmer từ dân gian đến truyền thống; đặc biệt là các loại hình nghệ thuật cơ bản của Dù kê. Khi trở về nước, tôi nghiên cứu các loại hình nghệ thuật này, học hỏi thêm các bậc tiền bối đi trước để bổ sung kiến thức. Và những gì tôi học được, tôi tâm niệm sẽ làm hành trang để truyền đạt cho lớp kế thừa”…

Người thầy tận tụy

Từ vai trò người “anh cả” lúc còn phụ trách ở đoàn Samaky cho đến khi là Đội trưởng Đội Thông tin văn nghệ Khmer Bạc Liêu, rồi Trưởng đoàn nghệ thuật tổng hợp Khmer Bạc Liêu; và sau khi nghỉ hưu, anh vẫn tiếp tục là người chuyên trách chính về chuyên môn với vị trí Chủ tịch Hội đồng chuyên môn của đoàn; ở vị trí nào, các anh em đồng nghiệp, cộng sự đều thấy Thạch Si Phol là một người thầy tận tụy!

Thầy Thạch Si Phol đã trao truyền những kỹ năng độc đáo trong nghệ thuật biểu diễn cho nhiều lớp kế thừa, hậu bối. Từ năm 1990 đến nay, anh đã truyền dạy cho trên 400 học viên. Trong số đó, có rất nhiều em thành tài, có em trở thành biên đạo, có em tiếp tục nghiệp đứng lớp truyền đạt nhạc ngũ âm, có em bắt đầu viết được kịch bản dàn dựng Dù kê... Một số học trò của Thạch Si Phol đã mang về thành quả cao trong các hội diễn, như Hiệu Thị Liên, Thạch Thia (Đoàn nghệ thuật tổng hợp Khmer Bạc Liêu - đoạt HCV, HCB Hội diễn nghệ thuật Dù kê toàn quốc…). Ngoài ra còn nhiều gương mặt sáng giá ở các tỉnh Trà Vinh, Vĩnh Long, An Giang cũng từng là học trò của thầy Thạch Si Phol…

Những điệu múa truyền thống như múa Ápsara, múa tiên giáng trần, Dâng hoa; những điệu múa dân gian như À dây, Rom leo, Rom vong, múa trống Chang dăm… đang được sử dụng trong sân khấu nghệ thuật của đồng bào Khmer Nam bộ hiện nay phải có những bậc thầy lão luyện mới truyền đạt được kinh nghiệm. Và Thạch Si Phol là một trong số ít người thầy đã góp công làm cho nghệ thuật múa của dân tộc Khmer nói riêng, những loại hình nghệ thuật truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer Nam bộ nói chung có những lớp kế thừa.

Sự tận tụy không chỉ thể hiện trong việc trao truyền kỹ năng mà còn là những trăn trở về tương lai của sự nghiệp văn hóa - nghệ thuật của đồng bào dân tộc Khmer. Nếu ai từng tiếp xúc, trao đổi với anh về tương lai phát triển của Đoàn nghệ thuật tổng hợp Khmer Bạc Liêu hay bàn đến vấn đề kế thừa những giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào, sẽ thấy được những trăn trở đầy tinh thần trách nhiệm ở người thầy này...

“Thần tượng” của phum sóc

Ở sân khấu biểu diễn trong các lễ hội, người ta thấy phía sau những thành công là hình bóng người “nhạc trưởng” Thạch Si Phol; ở trường học nghệ thuật, học trò thấy vai trò tận tụy của thầy Thạch Si Phol; còn về với phum sóc, bà con sẽ thấy ở Thạch Si Phol là một thần tượng nghệ thuật.

Những tích truyện từ ca kịch Dù kê là “món ăn tinh thần” của người Khmer Nam bộ trong suốt mấy thập kỷ qua. Nó đã in sâu vào đời sống chân chất, mộc mạc, vun đắp nên tình làng nghĩa xóm, tình yêu thương giữa con người với nhau; khẳng định, giữ gìn những nét đặc sắc riêng có của dân tộc Khmer. Khi Thạch Si Phol dàn dựng, mang những tuồng tích Dù kê về sân khấu “dã chiến” trong từng phum sóc, anh cũng đã trở thành… thần tượng của bà con! Thần tượng vì những tuồng tích ấy quá hay, đánh trúng vào sở thích, niềm đam mê bất tận của bà con đối với một “món ăn tinh thần” không thể thiếu. Những vở Dù kê mà Thạch Si Phol đã dàn dựng như “Thạch Sanh - Lý Thông”, “Tếp-son-qua”, “Dòng thư trên chiếc khăn”, “Ngư vương xuất thế”, “Sóp-pa-sách”, “Mẹ kế, con chồng”, “Nàng tóc thơm”, “Truyền thuyết vua thần”…, những di sản văn hóa phi vật thể ấy nếu mai này trở thành di sản của nhân loại thì có lẽ cái giá trị độc đáo được vinh danh chính là sức sống mãnh liệt của nó trong lòng dân. Mà có lẽ nhờ những trái tim tâm huyết, thái độ có trách nhiệm với việc vun bồi, gìn giữ và làm thăng hoa các giá trị văn hóa dân tộc như Thạch Si Phol mới tạo được sức sống mãnh liệt ấy!

Là hội viên của Hội Nghệ sĩ múa Việt Nam, từng nhận được nhiều bằng khen, huy chương, kỷ niệm chương của Chủ tịch nước, Bộ VH-TT&DL, Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Nội vụ, được tỉnh Bạc Liêu trao Giải thưởng VH-NT Cao Văn Lầu năm 2011… và với quá trình cống hiến cả cuộc đời, nghệ sĩ Thạch Si Phol hoàn toàn xứng đáng với danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú” (anh đang hoàn thiện các thủ tục để đề nghị xét danh hiệu). Người viết về chân dung của anh muốn bày tỏ sự trân trọng đối với một tấm lòng biết trân trọng văn hóa dân tộc! Loại hình nghệ thuật sân khấu Dù kê của đồng bào Khmer Nam bộ đang đứng trước ngưỡng cửa trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đề cập đến nhân vật này, chúng tôi muốn đề cao những đóng góp quý báu của một nghệ sĩ đầy tâm huyết đã góp công vun vén, gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị một loại hình di sản độc đáo của Việt Nam.

CẨM THÚY