Nhớ mắm quê mình

Đầu tháng Chạp, Bác Bảy trên TP. Cần Thơ gọi điện về nhờ tôi mua dùm chục keo mắm; và dặn kỹ phải đúng mắm Vĩnh Hưng. Năm nào cũng vậy, bác luôn kèm câu chỉ địa điểm như sợ rằng tôi sẽ mua thứ khác lấp vào, khổ… dân ghiền mắm, mua không đúng mối là cứ chắc lưỡi tiếc hùi hụi. 

Chuyện về mắm Vĩnh Hưng quê mình không xa lạ, nhất là trên báo chí, trên các đài truyền hình địa phương, khu vực. Người ta cũng tấm tắc khen, rồi có khi tiếc nuối vì mình chưa mang mắm đi xa hơn, dù... chất lượng đã được công nhận trong lòng bè bạn gần xa. Nên lâu nay, mắm quê cứ âm thầm đi vào lòng người thưởng thức truyền tai nhau chứ xa hơn thì còn lắm nhiêu khê. Trở lại chuyện đặt mua mắm ăn tết, mẹ tôi cũng dặn tới dặn lui cái đợt tôi về huyện Vĩnh Lợi viết bài “Nhớ mua mấy keo mắm nghe!”. Cái gì quên chớ miễn nói về Vĩnh Hưng (huyện Vĩnh Lợi) là chỉ nhắc mắm. Nói ra thì người khác bảo mình “mèo khen mèo dài đuôi” nhưng thật sự thì không thể tìm đâu ra mắm ngon như xứ mình (cảm nhận cá nhân). Cái này chắc tại vì từ nhỏ đến lớn, nắm cơm nguội và con mắm sặc, rô đã thấm vào từng thớ thịt, quyện trên đầu lưỡi từng người con của xứ sở nên khó bề mà thay thế được bằng những loại khác. Hôm bữa xuống tác nghiệp tại nhà chú thím Ba Các (gia đình làm mắm truyền thống có tiếng của Vĩnh Hưng - mắm Ba Các), thím Ba lui cui gắp mắm ra dĩa, hái mấy trái cóc, ít ớt hiểm, lấy cái ấm rượu bày biện trên bộ bàn gỗ…, thiệt, khó bề mà cầm lòng cho đậu!

Con mắm nhà chú thím Ba cũng đi đây đó nhiều tỉnh, thành phố, có khi sang cả trời Tây. Thím Ba kể, có nhiều kiều bào nước ngoài về xuống tận nơi mua mắm làm thím xúc động muốn rơi nước mắt. Người ta lặn lội đường xa tìm đến tận nhà đâu phải vì sơn hào hải vị; mà họ muốn tìm lại hơi thở của quê hương, tìm cái vị cay nồng quyện trên đầu lưỡi mà dù đi bao xa, bao lâu họ vẫn nhớ về. Nhớ năm ngoái, chị họ tôi xuất cảnh sang Mỹ định cư, ra tận sân bay rồi mà cứ canh khư khư cái vali đựng gần chục keo mắm Vĩnh Hưng vì sợ lạc mất. Lâu lâu chị em trò chuyện hỏi thăm, chị chụp ảnh dĩa mắm kế bên là vài lát chuối chát, khóm; chị nói sang bên này ráng trồng vài thứ trái cây quê nhà để ăn kèm mới đúng, mới đã. Vậy đó, có những thứ chẳng phải lớn lao, to tát gì nhưng ở đó họ thấy hồn quê, họ như thấy sống lại hơi thở của đất quê mình!
Những khi có khách Sài Gòn hay nơi khác xuống nhà chơi, tôi không bận lòng suy nghĩ nhiều về món ăn thết đãi bạn bè. Thấy rằng thịt cá ở đâu mà chẳng có nhưng dĩa mắm quê tôi thì chắc gì đã nếm qua. Tôi hay mua bánh hỏi, bánh tráng, bào vài lát sả, khóm, chuối chát, có khi mấy cây sung trước nhà ra lá non cũng là thứ rau ăn kèm với mắm khỏi chê. Thịt mắm sặc, rô còn dẻ chặt chớ không bị rời, từng con mắm quện sền sệt chứ không lênh láng, ngụp lặn trong nước mênh mông; xương mắm thì mềm nhai luôn với thịt mà chẳng lo mắc cổ; mắm Ba Các có vài miếng gừng, tỏi, ớt hiểm tạo nên đủ vị cay, nồng. Trời xế chiều, trải chiếc chiếu bông ra hiên nhà dưới tán dừa, gắp miếng mắm sống gói với đầy đủ các thứ rau, sau đó nhấp miếng rượu ta cảm nhận được đủ cung bậc cay, đắng, chua, ngọt mà thấy đời như nhẹ bẫng, như bớt đi chút nào đó mỏi mệt mà người ta phải cố gồng mình gánh vác.
May mắn có dịp đi nhiều, được biết tương đối các món ăn nhưng hễ thấy trên bàn tiệc đủ các món Á sang Âu, chế biến kỳ công, hoa mỹ thì tôi lại nhớ món mắm quê nghèo… đứt ruột. Có khi sự đời rất lạ, ta khư khư dành tình cảm cho một đối tượng nào đó bất chấp mọi thứ, như tôi dành hết cảm tình cho mắm Vĩnh Hưng mà không thể lý giải nổi cái sự thiên vị rành rành ra đấy. Ừ thì… trong đời này cho tôi được phép thiên vị một lần vậy!
Tết nhứt rộn ràng tới từng con đường, ngõ phố, bao nhiêu thứ bánh quà tràn ngập khắp nơi. Tôi xếp vội mớ giấy tờ trên bàn làm việc rồi dong xe về nhà, hít hà mùi tết nhưng không dừng lại mua gì. Tôi chỉ nghĩ, về nhà lau lại mấy keo mắm mua của thím Ba hôm rồi, cất vào tủ lạnh đợi tết. Năm lại qua năm, đời lại thêm nhiều sắc màu mới, duy chỉ mắm Vĩnh Hưng quê tôi vẫn đậm đà hồn quê da diết. Tết này khách ghé thăm nhất định sẽ đãi món… mắm quê nhà!
Nam Kha