Những ngón đờn kỳ diệu ở Bạc Liêu

Vùng đất Bạc Liêu không chỉ có những tác phẩm quan trọng, có thể nói là làm thay đổi cả bộ mặt của đờn ca tài tử (ĐCTT) và cải lương Nam bộ, mà nơi đây còn nhiều danh cầm, tên tuổi của họ đã vang xa đến nhiều nơi trong cả nước.
Trong phim tư liệu Viên ngọc quý của ĐCTT Nam bộ (phát trên Đài Truyền hình Cần Thơ (kênh VTV1) đêm 16/4/2014), GS-TS Trần Văn Khê đã nói: “Bạc Liêu rất may mắn là có nhiều nhạc sĩ danh tiếng. Về nhạc lễ khó có ai qua cụ Nhạc Khị sử dụng nhạc khí rất tài tình, hai tay cùng lúc sử dụng hai loại nhạc khí, tay trái của ông đánh trống, tay phải thổi kèn… Nhạc Khị không những giỏi nhạc lễ mà còn giỏi về ĐCTT…”.

Nhạc Khị

Tên thật là Lê Tài Khí, người khai sinh ra trường phái cổ nhạc Bạc Liêu, đã được anh em nghệ nhân, nghệ sĩ tôn xưng là Hậu tổ.

Trong Hồi ký 50 năm mê hát của Vương Hồng Sển có đoạn ghi “Nếu phải kể công đầu đáng làm Hậu tổ cải lương thì sao lại không kể ông Hai Khị ở Bạc Liêu… Ông Hai Khị có tài riêng không ai bắt chước được. Ai muốn thử tài cứ đến nhà, ban đầu ông giở mùng cho xem, chỉ thấy trống, kèn, chập chã trơ trơ ở trong ấy, thế rồi khách ra ngồi salon, ông Khị chun vô mùng một mình ên rồi bỗng nghe trọn bộ cổ nhạc khua động có tiết tấu nhịp nhàng y như có cả bốn năm người hòa tấu: trống xổ, kèn thổi, đờn kéo ò e, chập chã lùng tùng xòa, các việc đều do Nhạc Khị một mình điều khiển. Không ai biết ông làm cách nào mà được như vậy… Quả là diệu thuật”. Và Huỳnh Minh trong tác phẩm Bạc Liêu xưa và nay cũng nói tương tự: “Nhạc sư Hai Khị tục gọi Nhạc Khị rất mực tài hoa. Một mình Nhạc Khị sử dụng 4 món nhạc khí: Đẩu, bạt, kèn, phách tấu lên cùng một lúc, rất mực điêu luyện, ai cũng khen phục”.

Cao Văn Lầu

Ông là người kế thừa sự nghiệp của thầy Nhạc Khị, phụ trách điều hành ban nhạc lễ, nên ông được thầy truyền dạy cách sử dụng các loại nhạc khí của nhạc lễ, như: trống, phách, đẩu, kèn… Nhưng sở trường của ông về ĐCTT là đờn tranh và đờn cò. Hiện nay có một tấm hình ông Cao Văn Lầu rất phổ biến, đó là hình ông cầm chiếc đờn kìm (tấm hình này nguyên là hình trắng đen chụp trước năm 1975 được nghệ sĩ Đặng Quang Sanh chấm màu). Từ đó, người ta cứ nhầm tưởng ông Cao Văn Lầu chuyên về đờn kìm, thật ra ông Cao Văn Lầu cũng biết sử dụng đờn kìm, nhưng sở trường của ông là đờn tranh và đờn cò.

Tiếng đờn tranh của ông thật não nùng ai oán, nhất là khi ông đờn các bản Oán, bản Nam, người nghe khó có thể cầm nước mắt. Ông đã dùng chiếc đờn này sáng tác ra bản Dạ cổ hoài lang, một bản nhạc lòng bất hủ. Tiếng đờn tranh của ông rất tuyệt diệu, nhưng không hiểu sao ông rất ít sử dụng chiếc đờn này. Một số người lớn tuổi nói, mỗi khi cầm đờn tranh là ông nhớ tới hoàn cảnh đau thương của ông lúc trước, nên từ rất lâu rồi ông chỉ dùng đờn cò mà thôi.

Ba Chột

Tên thật là Lê Văn Túc, người sử dụng được rất nhiều loại nhạc cụ. Ông là người con trai duy nhất của Nhạc Khị. Từ thuở nhỏ ông đã nổi danh là “thần đồng” về cổ nhạc ở Bạc Liêu. Khi chưa đến tuổi thành niên, ông đã trở thành một nhạc sĩ tài ba tiếng tăm lừng lẫy ở vùng này với sở trường là đờn kìm và đờn sến. Sự nghiệp của ông ngoài 18 sáng tác về bài bản cổ nhạc, ông còn để lại cho đời một sản phẩm vô giá đó là chiếc đờn sến ba dây và cách đờn đặc biệt của loại nhạc cụ này. Tiếng đờn thu hút đến nỗi khi ông đờn, mọi người chen chút ngồi nghe đến xuất thần, kể cả các huynh đệ của ông cũng lắng nghe. Huỳnh Minh đã nói “Biệt tài của Ba Chột là đờn đoản và đờn sến, ngón đờn khó có ai hơn”. Từ khi ông mất đi, chiếc đờn sến ba dây vẫn được một số người sử dụng, nhưng tiếng đờn thần kỳ của Ba Chột không còn tồn tại khi ông từ giã cõi đời.

Trần Tấn Hưng

Chiếc đờn ghi-ta phím lõm (lục huyền cầm) đã có mặt từ thập niên 30 của thế kỷ 20, nhưng vẫn chưa được phổ biến rộng rãi trong giới cổ nhạc. Nhạc sĩ Trần Tấn Hưng (Năm Nhỏ) chính là người đầu tiên sử dụng ghi-ta như là một nhạc cụ chính thống của cổ nhạc ở Bạc Liêu và ông đã thành công lớn với chiếc đờn này. Nhà nghiên cứu Huỳnh Minh trong khi viết tác phẩm Bạc Liêu xưa và nay đã xác nhận “Năm Nhỏ thì sở trường lục huyền cầm, ai ai cũng đều biết tiếng tài tình”. Tiếng đờn của ông rất nhẹ nhàng, truyền cảm, êm tai nên đã tạo sự thu hút cho người nghe. Điểm nổi bật của ông là đờn quăng bắt, khi gặp bạn đồng môn với nhau, thì tiếng đờn của họ lại quyện vào nhau thật gắn bó hoặc là kẻ buông, người bắt thật tài tình, hoặc đan xen tiếng đờn này với tiếng đờn kia với nhau thật chặt chẽ.

Hai Thơm

Ông là người Bạc Liêu đầu tiên sử dụng chiếc vĩ cầm của Âu Tây như một nhạc khí chính thức của cổ nhạc Nam bộ. Tiếng đờn của ông đã đóng góp một phần lớn cho sự rạng rỡ của sân khấu cải lương và ĐCTT Nam bộ, đã từng có một thời được gọi là “vua vĩ cầm”. Tiếng vĩ cầm của ông thật độc đáo, lúc nhanh như một đoàn quân ra trận, lúc chậm thì nhẹ nhàng như những chiếc lá rơi. Tuy là vĩ cầm, nhưng có lúc nghe réo rắt như tiếng đờn cò, hoặc ấm áp như tiếng đờn gáo, cũng mường tượng như tiếng hồ cầm. Điểm đặc biệt của ông là đờn bản nào dù bao nhiêu lần, mỗi lần đều khác nhau, nhưng lần nào cũng thật là hay, thật là tuyệt vời.

Ở Bạc Liêu còn nhiều người đờn rất hay, như: ông Mười Khói được gọi là tiếng đờn thần, ông Mộc Thái với tiếng đờn tranh lả lướt, Nhạc Tẹn với chiếc độc huyền làm say đắm lòng người, Tư Bình điêu luyện nhị cầm, Ba Khi với chiếc đờn kìm thật độc đáo, Đỗ Hữu Trí sử dụng đờn ghi-ta rất hay… Ngày nay, thế hệ thứ ba, thứ tư như: Duy Trì, Ngọc Cần, Tư Loan, Thanh Sử, Văn Phước, Vũ Trường Giang… cũng đang tiếp nối sự nghiệp của người xưa.

Trần Phước Thuận