Chuyện giữ đất ở đồng bằng sông Cửu Long - Bài cuối: Giữ tương lai cho đồng bằng

Sau những mất mát từ sạt lở bờ biển, bờ sông, câu hỏi lớn nhất đặt ra với ĐBSCL không còn chỉ là làm thế nào để giữ lại từng mét đất đang bị cuốn trôi. Vấn đề lớn hơn là làm thế nào để vùng châu thổ tiếp tục tồn tại, phát triển và thích ứng trong điều kiện tự nhiên thay đổi.

• Chuyện giữ đất ở đồng bằng sông Cửu Long - Bài 1: Đất lở nơi đầu sóng!
• Chuyện giữ đất ở đồng bằng sông Cửu Long - Bài 2: Sạt lở bủa vây

Trong bối cảnh đó, ĐBSCL đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi tư duy mạnh mẽ: từ chống đỡ sang thích ứng, từ xử lý sự cố sang xây dựng năng lực chống chịu lâu dài cho cả vùng.

Từ phục hồi rừng xanh đến hợp tác toàn cầu

Thời gian qua, với sự hỗ trợ của Trung ương và sự nỗ lực của địa phương, tỉnh Cà Mau đã huy động hiệu quả nhiều nguồn lực để phát triển hệ thống đê điều, thuỷ lợi và phòng, chống thiên tai. Các công trình này đã phát huy tác dụng tích cực trong kiểm soát xâm nhập mặn, bảo vệ dân cư, ổn định sản xuất và phục hồi hệ sinh thái.

Thiết kế: LÊ TUẤN

Tính đến nay, tỉnh đã xây dựng gần 120 km/310 km kè chống sạt lở bở biển và trên 45 km kè bảo vệ bờ sông, từ đó phục hồi hơn 1.000 ha rừng phòng hộ ven biển, gây bồi tạo bãi và giảm thiểu tác động của sóng biển.

Tuy nhiên, chiều dài bờ biển cần bảo vệ vẫn còn rất lớn, trong khi nguồn lực đầu tư chưa thể đáp ứng hết. Nhiều đoạn bờ biển vẫn đang từng ngày đối mặt với sóng dữ mà chưa có công trình bảo vệ.

Kè chắn sóng tuyến đê biển Đông thuộc địa bàn xã Vĩnh Hậu, tỉnh Cà Mau tạo bãi, kết hợp trồng rừng lấn biển. Đây là giải pháp hiệu quả để bảo vệ bờ biển.

Ông Lâm Văn Bi, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Cà Mau, cho biết: “Những nỗ lực của địa phương trong bảo vệ rừng, bảo vệ biển và bảo đảm sinh kế người dân đang nhận được sự quan tâm, đồng hành từ cộng đồng quốc tế. Đây là nguồn động lực quan trọng để Cà Mau tiếp tục triển khai các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, trước những thách thức ngày càng lớn, nhu cầu nguồn lực đầu tư vẫn rất cao, tỉnh mong muốn tiếp tục nhận được sự hỗ trợ của Trung ương và sự chung tay của các tổ chức quốc tế trong hành trình bảo vệ vùng đất địa đầu cực Nam Tổ quốc”.

Cửa biển Gành Hào, tỉnh Cà Mau.

Qua khảo sát thực địa tại các khu vực chịu ảnh hưởng bởi sạt lở ở Cà Mau, Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) và Phái đoàn Liên minh Châu Âu tại Việt Nam nhận định, đây là một trong những địa phương chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu.

Trước những thách thức đó, AFD và Liên minh Châu Âu đã đồng hành cùng Cà Mau trong việc triển khai các giải pháp thích ứng, không chỉ tập trung vào xây dựng công trình bảo vệ bờ biển, mà còn hướng đến phục hồi hệ sinh thái và bảo vệ sinh kế cộng đồng.

Dự án xây dựng đê biển Tây đoạn Cái Đôi Vàm - Kênh Năm và kè chống sạt lở đoạn Sông Đốc - Bảy Háp là một trong những chương trình hợp tác tiêu biểu, với tổng vốn đầu tư hơn 849 tỷ đồng, trong đó hơn 600 tỷ đồng từ nguồn tài trợ của AFD và Liên minh Châu Âu. Công trình được kỳ vọng sẽ góp phần bảo vệ bờ biển, khôi phục rừng ngập mặn và nâng cao khả năng chống chịu của người dân trước tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu.  

Ông Roberto Ruiz Ruiz, Trưởng bộ phận Tài chính và Hợp đồng, Phái đoàn Liên minh Châu Âu tại Việt Nam (bìa trái), nhấn mạnh mục tiêu của dự án.

Ông Roberto Ruiz Ruiz, Trưởng bộ phận Tài chính và Hợp đồng, Phái đoàn Liên minh Châu Âu tại Việt Nam, cho rằng: Mục tiêu quan trọng của dự án là hỗ trợ người dân Cà Mau thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi này.

Ông Julien Seillan, Giám đốc AFD tại Việt Nam, nhận định: Đây là dự án có ý nghĩa thí điểm không chỉ với Cà Mau mà còn với Việt Nam - quốc gia chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu. Bài toán của Cà Mau cũng là bài toán của nhiều vùng ven biển trên thế giới: làm thế nào để con người thích ứng với những thay đổi ngày càng rõ nét của tự nhiên.

Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau tổ chức lễ ra quân trồng rừng hưởng ứng Ngày Du lịch thế giới năm 2025 tại xã Đất Mũi.

Bà Đỗ Thị Thu Phương, Phó Trưởng ban An toàn môi trường và Phát triển bền vững, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam, cho biết: Cà Mau là vùng đất có vị trí đặc biệt với hệ sinh thái đa dạng, giữ vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Thông qua các chương trình trồng rừng, Petrovietnam mong muốn góp phần phục hồi hệ sinh thái ven biển, nâng cao khả năng hấp thụ khí nhà kính, giảm tác động của nước biển dâng và các hiện tượng thời tiết cực đoan.

“Từ cuối năm 2025 đến nay, Petrovietnam đã phối hợp với tỉnh Cà Mau triển khai 2 đợt trồng rừng, với hơn 8.000 cây đước trên diện tích khoảng 3 ha tại Xã Phan Ngọc Hiển và phường Hiệp Thành. Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục đồng hành cùng UBND tỉnh Cà Mau mở rộng các chương trình phục hồi rừng, góp phần bảo vệ môi trường, ổn định sinh kế người dân và hướng đến phát triển bền vững”, bà Đỗ Thị Thu Phương thông tin thêm.

Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam triển khai chương trình trồng gần 4.000 cây đước tại Xã Phan Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau.

Ông Trần Văn Hùng, Phó Chi cục trưởng phụ trách Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cà Mau, cho biết: Trong giai đoạn 2026-2030, địa phương đặt mục tiêu triển khai các đề án bảo vệ, phát triển rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, từng bước phục hồi trên 600 ha rừng ven biển, tạo “lá chắn xanh” giúp giảm năng lượng sóng, giữ phù sa, ổn định đường bờ và bảo vệ sinh kế cho cộng đồng.

Chuyển đổi xanh - Tăng năng lực chống chịu, phát triển bền vững 

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi căn bản quy luật phát triển của ĐBSCL. Trong bối cảnh đó, thích ứng không thể chỉ dừng ở việc xây thêm những tuyến đê, bờ kè hay xử lý từng điểm sạt lở. Đồng bằng cần một mô hình phát triển mới, lấy khoa học, công nghệ, dữ liệu và chuyển đổi xanh làm nền tảng để nâng cao năng lực chống chịu và phát triển bền vững.

Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau phối hợp với các đơn vị làm kè chắn sóng, tạo bãi trồng rừng lấn biển tại xã Đất Mũi.

Hội thảo quốc tế "Chuyển đổi xanh trên nền tảng số tại ĐBSCL - Mô hình Cà Mau thích ứng biến đổi khí hậu", tổ chức tại Cà Mau trong tháng 7/2026, cho thấy cách tiếp cận mới đối với những thách thức của vùng châu thổ. Từ sự tham gia của các nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế, hội thảo hướng đến xây dựng hệ sinh thái quản trị dựa trên dữ liệu, nơi thông tin về sạt lở, sụt lún, biến động đường bờ, nguồn nước và hệ sinh thái được cập nhật, phân tích liên tục để phục vụ dự báo, cảnh báo sớm và hoạch định chính sách.

Theo Tiến sĩ Quách Văn Ấn, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Cà Mau, chuyển đổi xanh trên nền tảng số sẽ tạo ra phương thức quản trị mới, trong đó dữ liệu trở thành nguồn lực giúp các địa phương chủ động thích ứng trước những biến động ngày càng khó lường của tự nhiên.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Trực, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định: “Con đường phía trước của ĐBSCL không chỉ là cuộc đua giữ lại từng mét đất, mà là hành trình kiến tạo mô hình phát triển có khả năng thích ứng trước biến đổi khí hậu. Khi khoa học dẫn dắt chính sách, công nghệ hỗ trợ quản trị và con người biết phát triển hài hoà với tự nhiên, đồng bằng sẽ không chỉ được bảo vệ trước những biến động của hôm nay, mà còn giữ được nền tảng cho sự phát triển của nhiều thế hệ mai sau”.

 Kè tuyến đê biển Đông thuộc xã Đông Hải, tỉnh Cà Mau.

Biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và ô nhiễm môi trường không còn là những thách thức của tương lai mà đã trở thành những vấn đề hiện hữu, tác động trực tiếp đến sự phát triển của đất nước. Trong bối cảnh đó, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại hội nghị tổng kết Nghị quyết số 24-NQ/TW đã khẳng định một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển: từ ứng phó sang chủ động kiến tạo; từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa; lấy phát triển xanh, hài hoà giữa con người và thiên nhiên làm nền tảng cho tăng trưởng bền vững.

Đây không chỉ là định hướng chiến lược mang tầm quốc gia mà còn là thông điệp đối với toàn hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và mỗi người dân: hãy cùng chung tay hành động!

Để hiện thực hoá mục tiêu đó, cần sự đổi mới mạnh mẽ trong xây dựng và thực thi chính sách, đẩy nhanh chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, tuần hoàn và phát thải thấp; đồng thời nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Chỉ khi phát triển kinh tế gắn chặt với bảo vệ môi trường và bảo tồn hệ sinh thái, Việt Nam mới có thể xây dựng nền kinh tế thịnh vượng, nâng cao năng lực chống chịu trước các cú sốc từ thiên tai và biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững trong dài hạn.

Các ngành chức năng khắc phục điểm sạt lở trên địa bàn phường Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp. Ảnh: QUỐC CHINH

Tinh thần ấy cũng được khẳng định trong Kết luận số 26-KL/TW của Bộ Chính trị về phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn vùng ĐBSCL giai đoạn 2026-2035. Lần đầu tiên, các thách thức của vùng được đặt trong một tầm nhìn phát triển dài hạn, với yêu cầu xử lý từ gốc, tôn trọng quy luật tự nhiên, kết hợp đồng bộ giữa giải pháp công trình và phi công trình, giữa đầu tư hạ tầng với ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Thiết kế: LÊ TUẤN

Ông Phạm Văn Mười, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, cho biết: Để triển khai hiệu quả Kết luận số 26-KL/TW của Bộ Chính trị, tỉnh đã đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường ưu tiên bố trí nguồn vốn đầu tư công trung hạn, kinh phí hỗ trợ khẩn cấp và các nguồn vốn hợp pháp khác nhằm thực hiện các dự án trọng điểm về phòng, chống sạt lở và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo đó, Cà Mau ưu tiên xử lý khẩn cấp 56,1 km bờ biển Đông đang sạt lở đặc biệt nguy hiểm; đầu tư nâng cấp, kiên cố hoá 33 km đê biển Tây; đồng thời triển khai các dự án bố trí, sắp xếp ổn định dân cư tại những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, vùng đặc biệt khó khăn, khu vực biên giới, ven biển và hải đảo.

Đây được xem là những nhiệm vụ cấp bách nhằm bảo vệ an toàn tính mạng, tài sản của người dân và tạo nền tảng phát triển bền vững cho vùng đất địa đầu cực Nam của Tổ quốc.

Loan Phương