Giữ lại miền ký ức - Bài cuối: Từ nan tre đến nét cọ

Có những nghề không mất đi trong một sớm một chiều mà thưa vắng người theo. Những nan tre từng làm nên chiếc rổ, cái nia, những nét cọ từng tô điểm bảng hiệu phố phường, nay dần nhường chỗ cho sản phẩm công nghiệp. Vậy nhưng, ở Cà Mau, vẫn có người bền bỉ giữ nghề, tìm cách để những giá trị xưa tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

• Giữ gìn ký ức, đưa các anh trở về
• Khi ký ức bước ra khỏi tủ kính
• Giữ lại miền ký ức - Bài 1: Những người gom nhặt dấu xưa

Ôm ấp trúc, tre

Buổi sáng ở ấp Mỹ 1, xã Phước Long, ông Phạm Văn Ðạt, tuổi 70 vẫn ngồi bên những thanh tre, thanh trúc, cần mẫn đan từng sản phẩm. Ðôi tay đã chai sần qua năm tháng vẫn thoăn thoắt luồn nan, chỉnh từng mối đan. Với ông, công việc ấy đã theo gia đình hơn 1 thế kỷ, từ thuở ông nội khai khẩn đất đai, lập nghiệp nơi vùng quê này.

Ngày trước, nghề đan đát từng là kế sinh nhai của nhiều gia đình ở ấp Mỹ 1. Ði dọc con đường trong ấp, nhà nào cũng có người chẻ tre, vót nan, đan đồ dùng. Tiếng dao chẻ tre, tiếng nan nứa va vào nhau hoà cùng những câu chuyện bên hiên nhà, tạo nên nhịp sống thân thuộc của một làng nghề.

"Thời làng nghề còn hưng thịnh, sản phẩm đan đát có mặt trong hầu hết các gia đình Nam Bộ. Chiếc rổ dùng đựng rau, chiếc thúng đựng lúa, cần xé phục vụ việc vận chuyển nông sản hay chiếc lờ đặt dưới mương bắt cá đều gần gũi với đời sống thường ngày. Nghề khi ấy vừa đem lại thu nhập, vừa gắn kết xóm giềng qua những buổi cùng làm, cùng trao đổi kinh nghiệm", ông Ðạt kể.

Ông Phạm Văn Ðạt giới thiệu sản phẩm của hợp tác xã đến khách hàng.

Năm 2009, làng nghề đan đát Mỹ 1 được công nhận là làng nghề truyền thống với hơn 500 hộ dân làm nghề. Nhưng rồi đồ dùng công nghiệp ngày càng phổ biến, giá thành cạnh tranh, thị hiếu và nhu cầu thị trường cũng thay đổi. Nhiều gia đình chuyển đất trồng tre, trúc sang trồng lúa, dưa hấu, bắp để có thu nhập tốt hơn. Người trẻ rời quê tìm việc làm, những người còn giữ nghề phần lớn đã lớn tuổi.

Ông Ðạt hiểu rằng, chỉ giữ tình yêu với nghề là chưa đủ. Muốn nghề tồn tại, người làm phải có đầu ra ổn định, sản phẩm làm ra phải nuôi sống được gia đình. Năm 2018, ông cùng những người chung tâm huyết thành lập Hợp tác xã Trúc Xanh, vận động 20 hộ dân tham gia sản xuất, liên kết tìm thị trường tiêu thụ. Trong số các mặt hàng, cần xé hiện là sản phẩm chủ lực.

Ông vẫn dành 5 công đất trồng tre, trúc để chủ động nguồn nguyên liệu. Màu xanh của vườn tre cũng là phần thân thuộc mà ông muốn gìn giữ giữa những đổi thay của làng quê. Ðến năm 2024, với sự hỗ trợ kinh phí của địa phương, ông xây dựng nhà trưng bày rộng khoảng 70 m², giới thiệu hàng trăm sản phẩm đan đát.

“Giữ nghề phải bắt đầu từ những việc cụ thể: duy trì vùng nguyên liệu, tìm đầu ra cho sản phẩm, tạo thu nhập để người làm nghề có thể gắn bó lâu dài. Tôi muốn truyền lại kỹ thuật cho những người yêu nghề, để những sản phẩm đan đát tiếp tục hiện diện trong đời sống”, ông Ðạt chia sẻ.

Theo dấu nét cọ

Rời Phước Long, tôi tìm về phường Tân Thành, nơi cha con ông Vũ Duy Năng và Vũ Phạm Ý Dĩ đang nối tiếp một nghề thủ công khác. Nếu ông Ðạt gửi tình yêu quê nhà vào từng nan tre, cha con ông Năng lại giữ nghề qua những nét chữ, lớp màu trên các tấm bảng hiệu vẽ tay.

Trong cơ sở làm bảng hiệu của gia đình, ông Năng, ngoài 60 tuổi, vẫn chăm chút từng chi tiết trên tấm bảng khách vừa đặt. Hơn 40 năm cầm cọ, ông đã quen với từng loại sơn, cách phối màu và kỹ thuật tạo bóng đổ để con chữ trông như nổi lên khỏi mặt bảng. Gần đó, Ý Dĩ cũng đang làm việc. Hai cha con, mỗi người một công đoạn, cùng hoàn thiện những tấm bảng mang dấu ấn của nghề vẽ thủ công.

Sau khi hoàn thành chương trình Mỹ thuật Ða phương tiện tại Ðại học Cần Thơ, Ý Dĩ từng thử sức với nhiều công việc tự do trong lĩnh vực sáng tạo. Năm 2016, nghĩ đến cha mẹ ngày một lớn tuổi, anh quyết định trở về Cà Mau. Thời điểm đó, nghề vẽ bảng hiệu thủ công không còn giữ được vị thế như trước. Những chiếc máy in hiện đại, phần mềm thiết kế và các sản phẩm sản xuất ngày càng chiếm ưu thế, người thợ cầm cọ dần ít đất dụng võ. Ông Vũ Duy Năng kể, bản thân từng gác lại công việc yêu thích, chuyển sang làm đèn LED cùng các mặt hàng quảng cáo khác.

Ý Dĩ nắn nót từng nét cọ trên tấm bảng hiệu xưa.

Dẫu vậy, cây cọ vẫn có chỗ riêng trong lòng người thợ. Ý Dĩ nhận ra điều đó qua những lần nhìn cha vẽ, qua cách ông cẩn thận pha màu, nắn nót từng đường nét dù đơn hàng không còn nhiều như trước. Anh muốn cha có dịp trở lại với nghề mình yêu thích, đồng thời tìm cách để những tấm bảng vẽ tay có thêm khách hàng.

Trong khoảng 5 năm, bên cạnh công việc kinh doanh chính, Ý Dĩ vẫn nhận những đơn hàng vẽ thủ công hiếm hoi. Bước ngoặt đến vào giữa năm 2025, khi anh quay lại quá trình thực hiện một tấm bảng hiệu rồi đăng tải lên nền tảng TikTok. Ðoạn video ghi lại những nét cọ chậm rãi, cách phối màu và kỹ thuật tạo bóng đổ bất ngờ thu hút nhiều người xem. Từ sự tò mò ban đầu, khách hàng bắt đầu tìm đến đặt làm bảng hiệu.

Ðiều khiến Ý Dĩ bất ngờ là nhiều người quan tâm đến sản phẩm lại thuộc thế hệ trẻ. Những quán cà phê, cửa hàng theo phong cách hoài niệm muốn có bảng hiệu mang nét riêng, thay vì sử dụng các mẫu in phổ biến. Với họ, những dòng chữ vẽ tay, màu sắc và kiểu trình bày xưa cũ góp phần tạo nên không khí cho không gian kinh doanh.

“Sau thời gian vẽ, tôi nhận ra khách hàng của mình có nhiều bạn trẻ, phần lớn là Gen Z, Gen Y. Các bạn thật sự yêu thích và muốn tìm hiểu những nét văn hoá xưa. Có những kỷ niệm của ông bà, cha mẹ tưởng đã phai theo thời gian, nhưng qua một chiếc bảng hiệu, chúng lại gợi lên cảm giác gần gũi”, Ý Dĩ chia sẻ.

Theo dấu nghề xưa là hành trình của những con người không muốn quá khứ chỉ còn nằm lại trong ký ức. Họ không mong mọi thứ trở lại như xưa, chỉ mong những gì mình trân trọng vẫn có chỗ đứng trong đời sống hiện tại.

Lam Khánh