Ðồng quản lý, bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản

Trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi thuỷ sản (NLTS) và sức ép sinh kế đối với ngư dân ven biển, tỉnh Cà Mau đang tích cực triển khai mô hình đồng quản lý dựa vào cộng đồng, trọng tâm là giao quyền và trách nhiệm quản lý tài nguyên biển cho chính người dân. Mô hình bước đầu ghi nhận những chuyển biến tích cực, đặt nền tảng cho chiến lược phát triển nghề cá bền vững và phục hồi sinh kế cho cộng đồng ngư dân ven biển.

• Bảo vệ nguồn lợi cá đồng - Huy động tối đa sự vào cuộc của người dân
• Tín hiệu tích cực từ dự án khôi phục nguồn lợi cá đồng
• Khởi động dự án đồng quản lý bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản tại Trần Văn Thời
• Ðồng quản lý, bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản

Cà Mau là tỉnh có truyền thống lâu đời trong nghề khai thác và chế biến thuỷ sản, với hơn 100 ngàn lao động gắn bó sinh kế với biển. Trong đó, vùng biển ven bờ đóng vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ là ngư trường chủ lực của các hộ ngư dân quy mô nhỏ, mà còn là môi trường sinh sản và ương dưỡng tự nhiên của nhiều loài thuỷ hải sản giá trị.

Bản đồ khu vực triển khai dự án "Xây dựng mô hình đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản trên địa bàn xã Khánh Bình Tây và Khánh Bình Tây Bắc, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau".

Nguồn lợi cạn kiệt, ngư dân gặp khó

Vài thập kỷ gần đây, NLTS ven bờ đang đối mặt với nguy cơ suy giảm trầm trọng. Nguyên nhân đến từ nhiều phía: biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, môi trường biển ô nhiễm, trong khi việc khai thác bằng ngư cụ mang tính huỷ diệt như lưới kéo đáy, kích điện vẫn diễn ra phổ biến.

Hiện tại, riêng xã Khánh Bình Tây Bắc có tới 311 phương tiện KTTS, chủ yếu là các nghề như: lưới rê (142 phương tiện), bẫy ốc mực (79 phương tiện), câu mực (67 phương tiện)... Tuy sản lượng hằng năm đạt khoảng 7.000 tấn, nhưng dấu hiệu cạn kiệt tài nguyên đã rõ rệt. Không chỉ sản lượng giảm, mà sinh kế cũng bấp bênh hơn do chi phí khai thác tăng cao, nguồn cá đánh bắt ngày càng khan hiếm.

Ông Huỳnh Tấn Kiệt, ngư dân ấp Kinh Hòn, xã Khánh Bình Tây Bắc, chia sẻ: "Trước đây, bà con ai cũng tranh thủ đánh bắt, ít ai nghĩ đến chuyện giữ gìn. Giờ cá tôm ít quá, tôi mới hiểu phải thay đổi. Khi được phổ biến về mô hình đồng quản lý, tôi rất đồng tình, bởi mình có giữ gìn thì mới còn cái để sống lâu dài".

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là phải có cách làm mới, trong đó cộng đồng không chỉ là đối tượng quản lý mà trở thành chủ thể tham gia quản lý và bảo vệ nguồn tài nguyên biển.

Chia sẻ trách nhiệm giữa nhà nước và cộng đồng

Xuất phát từ thực tiễn khôi phục sinh cảnh biển bằng các mô hình rạn nhân tạo, tỉnh Cà Mau đã và đang tiến hành xây dựng mô hình đồng quản lý trong bảo vệ NLTS dựa vào cộng đồng. Ðây là cách tiếp cận mới, bền vững hơn, đặt người dân vào trung tâm của quá trình giám sát và bảo vệ tài nguyên.

Hiện nay, dự án đồng quản lý đang được thí điểm trên vùng biển có diện tích 8.630 ha của 2 xã Khánh Bình Tây và Khánh Bình Tây Bắc. Theo đó, Tổ đồng quản lý bảo vệ và khai thác khu vực rạn đã được thành lập, với 20 thành viên đại diện cho các nhóm ngư dân sử dụng các loại nghề thân thiện như: bẫy ốc mực, câu mực, lưới rê...

Với nhiều phương tiện khai thác ven bờ, nếu không bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản sẽ ngày càng cạn kiệt.

Tổ hoạt động trên cơ sở hợp đồng hợp tác và quy chế phối hợp đã được thống nhất, với các nhiệm vụ chính: Tổ chức giám sát và canh giữ khu vực rạn nhân tạo; báo cáo thường xuyên tình hình khai thác về Chi cục Thuỷ sản và Chăn nuôi thú y tỉnh; họp định kỳ hằng tháng để thảo luận kế hoạch hoạt động, nêu khó khăn và đề xuất giải pháp; theo dõi, phát hiện và báo cáo kịp thời các trường hợp vi phạm, đặc biệt là hoạt động của tàu lưới kéo trái phép.

Anh Quách Chí Nguyện, thành viên tổ, chia sẻ: "Lúc đầu tham gia tôi cũng chưa hiểu hết mô hình này, nhưng càng làm càng thấy rõ hiệu quả. Trước đánh bắt không có kế hoạch, giờ mình biết giữ gìn, biết phối hợp với nhau để bảo vệ rạn. Cá mực về nhiều hơn, thu nhập ổn định hơn".

Ông Nguyễn Thành Huy nhận định, "đồng quản lý" là mô hình cần thiết nhằm chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước và cộng đồng. Tuy nhiên, hiện nay tổ vẫn hoạt động dưới hình thức tổ hợp tác, chưa được giao quyền cụ thể theo quy định tại Luật Thuỷ sản 2017. Ðây là trở ngại lớn cần tháo gỡ để mô hình thực sự phát huy hiệu quả.

Hy vọng mới cho người dân ven biển

Ðể giải quyết những vấn đề trên và thúc đẩy vai trò theo dõi, kiểm soát, giám sát của cộng đồng đối với hoạt động KTTS, việc tạo điều kiện cho cộng đồng cùng tham gia bảo vệ nguồn lợi và đánh bắt trách nhiệm là giải pháp lâu dài và hiệu quả hướng tới mục tiêu phát triển bền vững nghề cá. Do đó, việc xây dựng và triển khai dự án "Xây dựng mô hình đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản trên địa bàn xã Khánh Bình Tây và Khánh Bình Tây Bắc, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau" là vô cùng cần thiết.

Theo ông Nguyễn Thành Huy, dự án này không chỉ phù hợp với các quy định pháp luật mà còn góp phần thiết thực vào công tác quản lý, khai thác và sử dụng hợp lý nguồn lợi, đảm bảo sự phát triển ổn định của nghề cá và sinh kế bền vững cho cộng đồng ngư dân ven biển. Thông qua dự án, Cà Mau sẽ mở ra hướng đi mới về đồng quản lý, hỗ trợ các địa phương thành lập các tổ chức cộng đồng, các tổ đồng quản lý, xây dựng các mô hình hiệu quả, đồng thời chia sẻ trách nhiệm giữa các bên liên quan, giải quyết vấn đề tài chính và phát huy tính tự lực của cộng đồng.

Ðông đảo ngư dân tham gia lễ khởi động dự án mô hình đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản.

Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ nguồn lợi, mô hình đồng quản lý còn mở ra cơ hội phát triển sinh kế mới cho người dân. Bà Nguyễn Thị Thu Huyền, Ðiều phối viên Quốc gia Chương trình tài trợ các dự án nhỏ Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF SGP), cho biết: "Chúng tôi kỳ vọng mô hình đồng quản lý tại Cà Mau sẽ trở thành điểm sáng, tạo tiền đề thể chế hoá quyền cộng đồng trong việc quản lý tài nguyên biển. Từ đó, có thể kết hợp phát triển các mô hình kinh tế như: du lịch câu cá giải trí, du lịch sinh thái làng biển... để tăng thu nhập bền vững cho người dân".

Dự án không chỉ là công cụ kỹ thuật trong quản lý, bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, mà còn là chiến lược xã hội, tạo động lực để xây dựng cộng đồng ngư dân có trách nhiệm, chủ động và gắn bó chặt chẽ với biển. Ðiều quan trọng là phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, giao quyền cụ thể và tăng cường năng lực cho cộng đồng.

Thời gian tới, tỉnh Cà Mau đặt mục tiêu nhân rộng mô hình ra nhiều khu vực ven biển khác, đồng thời lồng ghép với các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo, phát triển nông thôn và thích ứng với biến đổi khí hậu. “Tôi tin mô hình này sẽ giúp biển hồi sinh. Bà con mình làm tốt thì sau này con cháu cũng còn biển để sống”, ngư dân Huỳnh Tấn Kiệt bày tỏ niềm tin./.

Hồng Phượng