Tiếp nối hành trình tri ân - Bài 2: Hồi sinh ký ức

Có những chiến sĩ hy sinh khi tuổi còn quá trẻ, đến một tấm ảnh cũng không còn, chỉ còn lại vài dòng hồi ức chắp vá trong lời kể của mẹ già, người vợ hay những đồng đội năm xưa. Bởi vậy, hành trình phục dựng ảnh liệt sĩ, bà mẹ Việt Nam anh hùng và người có công là hành trình hồi sinh ký ức thành những gương mặt, ánh mắt và cả một phần lịch sử của dân tộc.

• Tiếp nối hành trình tri ân - Bài 1: Nỗi đau chiến tranh và dự án nghĩa tình

Công việc của lòng biết ơn

Thực hiện Dự án "Phục dựng ảnh liệt sĩ trao tặng các gia đình liệt sĩ, gia đình có công với cách mạng, gia đình bà mẹ Việt Nam anh hùng trên địa bàn tỉnh”, phong trào phục dựng ảnh được tuổi trẻ Cà Mau triển khai bằng tất cả sự tận tâm. Những bức ảnh cũ được làm sắc nét hơn, vượt xa giá trị của sản phẩm kỹ thuật số, được nâng niu như những di vật thiêng liêng của mỗi gia đình.

Anh Mạc Minh Ðương, Phó Chủ tịch Uỷ ban MTTQ, Bí thư Ðoàn xã Tân Ân, cho biết, hoạt động phục dựng nhận được sự đồng thuận rất lớn từ cấp uỷ, chính quyền và Nhân dân. Với thân nhân liệt sĩ và các mẹ Việt Nam anh hùng, mỗi bức ảnh là sự kết nối thiêng liêng giữa người ở lại với người đã khuất. Với tổ chức Ðoàn, đây còn là hình thức giáo dục truyền thống sinh động, giúp thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn những mất mát, hy sinh của cha anh, từ đó nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc và tinh thần cống hiến.

Ít ai biết rằng, phía sau những bức ảnh được trao tận tay các gia đình là hàng chục, thậm chí hàng trăm giờ lao động âm thầm. Không có nhiều thành viên là chuyên gia đồ hoạ, phần lớn là đoàn viên, sinh viên ngành công nghệ thông tin tự học, tự mày mò sử dụng các phầm mềm trí tuệ nhân tạo (AI) miễn phí như: ChatGPT, Gemini cùng nhiều công cụ xử lý hình ảnh khác.

Anh Ngô Bé Hiểu, Bí thư Chi đoàn ấp Bảo Vĩ, xã Tân Ân, cố gắng trò chuyện và tra cứu thông tin cùng thân nhân liệt sĩ, mẹ Việt Nam anh hùng, để phục dựng ảnh chính xác hơn.

Chị Võ Tuyết Ngân, Bí thư Ðoàn Trường Cao đẳng Cộng đồng Cà Mau, cho biết, nhà trường thành lập nhóm phục dựng gồm các sinh viên công nghệ thông tin. Những bức ảnh cũ từ các xã đoàn được tập hợp, phân công cho từng thành viên trong nhóm thực hiện. Mỗi bức ảnh đều có những yêu cầu riêng để AI có thể hiểu và tái tạo chân dung phù hợp nhất, dựa trên các dữ liệu  gia đình cung cấp. Nhưng AI chỉ là công cụ, vai trò người thực hiện mới thực sự quan trọng trong quá trình phục dựng ảnh. Với những trường hợp ảnh gốc gần như mất hoàn toàn, người thực hiện phải ngồi hàng giờ lắng nghe người thân miêu tả: đôi mắt ra sao, sống mũi thế nào, nụ cười giống ai trong dòng họ... để có thể phục hồi tấm ảnh gần giống nhất.

Dù có thể làm được mọi thứ, nhưng trong hành trình này, trí tuệ nhân tạo bộc lộ giới hạn rất rõ. Không một phần mềm nào biết được ánh mắt của người mẹ khi tiễn con ra trận. Không một thuật toán nào hiểu được nỗi đau của người vợ đợi chồng suốt mấy chục năm. Không mô hình dữ liệu nào có thể tái hiện khuôn mặt chưa từng tồn tại trên bất kỳ tấm phim nào. Chính vì thế, mỗi bức ảnh đều phải qua rất nhiều lần chỉnh sửa. Trần Hải Ðăng, sinh viên năm nhất ngành Công nghệ thông tin, kể rằng lúc  đầu ảnh làm ra thường nhoè, thiếu chi tiết. Sau nhiều lần được hướng dẫn cách viết câu lệnh, cách khai thác dữ liệu từ ảnh người thân, kết quả mới dần tốt hơn. Ðiều thú vị là cùng dữ liệu nhưng mỗi người viết câu lệnh khác nhau sẽ cho ra khuôn mặt khác nhau. Vì thế, việc phục dựng luôn phải có sự đối chiếu, góp ý và đặc biệt là sự đồng thuận của gia đình.

Chữa lành từ những mảnh ghép quá khứ

Có lẽ điều ý nghĩa nhất của dự án là không chỉ các gia đình được nhận lại ký ức mà chính những người phục dựng cũng tìm thấy bài học quý. Có những đêm, Phùng Như Nhựt Lâm, sinh viên năm tư ngành Công nghệ thông tin, ngồi hàng giờ chỉ để phục hồi một ánh mắt hay nếp nhăn trên gương mặt của mẹ Việt Nam anh hùng. Càng làm, cậu càng cảm nhận rõ hơn giá trị của sự hy sinh thầm lặng.

Ðiều đặc biệt hơn, giữa áp lực học tập và cuộc sống, công việc phục dựng trở thành cách chữa lành rất riêng. Thay vì chạy trốn sự mệt mỏi, Lâm chọn lao vào nghiên cứu công nghệ, công cụ AI mới, rồi lặng lẽ phục hồi từng bức ảnh. "Khi đem ký ức trở về trên khung ảnh, vô tình đó cũng là liều thuốc tinh thần giúp mình gỡ bỏ dần những mệt nhoài", Lâm tâm sự.

Bạn Biện Quốc Huy, Bí thư Chi đoàn ấp Chàm Thẻ, xã Trí Phải tự mài mò thêm về công nghệ và các phần mềm phục dựng ảnh để phục vụ cho công tác phục dựng ảnh tốt hơn.

Ngắm những gam màu dần trở nên ấm áp trên màn hình máy tính, nhiều bạn trẻ nhận ra điều rất giản dị: Bức ảnh dù rách đến đâu, nếu đủ kiên nhẫn vẫn có thể ghép lại được. Ký ức dù phai mờ, nếu đủ yêu thương vẫn có thể được đánh thức. Anh Biện Quốc Huy, Bí thư Chi đoàn ấp Tràm Thẻ, xã Trí Phải, suy ngẫm về ý nghĩa lớn nhất của hành trình phục dựng ảnh: "Chúng tôi không chỉ vá lại khoảng trống trên tấm hình cũ mà chính là đang vá lại những khoảng trống của ký ức".

Nhựt Lâm, Quốc Huy cùng hàng chục bạn trẻ khác đang nối quá khứ với hiện tại bằng công nghệ và được dẫn lối bởi lòng biết ơn. Trên hết, họ đang giúp những người ngã xuống có thêm một lần hiện diện trong ngôi nhà của mình, trên bàn thờ của gia đình, trong ánh mắt của con cháu và trong ký ức của quê hương.

Lam Khánh - Tiến Luận

Bài 3: Lan toả nghĩa tình