Làng gốm - Di sản văn hoá nhân loại

(CMO) Ngày 29/11/2022, di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm chính thức được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Ðây là tin vui đến với đồng bào Chăm làng Bàu Trúc và người dân tỉnh Ninh Thuận, thoả lòng mong đợi từ nhiều năm qua.

Sản phẩm gốm thô được phơi nắng trước khi đem nung.

Chúng tôi trở lại làng gốm di sản văn hoá nhân loại (thuộc địa bàn thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận, cách TP Phan Rang - Tháp Chàm khoảng 9 cây số về hướng Nam) vào trung tuần tháng 2, ghi nhận nhịp sống mới ở làng nghề cổ xưa nhất vùng Ðông Nam Á này.

Toàn làng hiện có 1.286 hộ với 5.871 nhân khẩu gắn bó với nghề gốm truyền thống mẹ truyền con nối. Theo lưu truyền của cư dân địa phương, từ hơn 700 năm trước, ông Pô Klong Chanh cùng vợ là bà Nai Lank Mưh dạy cho phụ nữ làm gốm và được gìn giữ phát triển bền vững đến ngày nay. Người dân làng Bàu Trúc tổ chức trọng thể giỗ tổ nghề gốm vào dịp đón mừng lễ hội Katê hàng năm. Nhà nước hỗ trợ và Nhân dân địa phương đóng góp xây dựng đền thờ khang trang phục vụ tốt nhu cầu phụng thờ tổ nghề gốm Chăm.

Nghi thức giỗ tổ nghề gốm Pô Klong Chanh.

Thiếu nữ trong làng 12-14 tuổi học nghề làm gốm theo hình thức mẹ truyền con nối. Ðến khi có chồng, phụ nữ phải biết làm đủ các sản phẩm gốm phục vụ sinh hoạt gia đình, từ ấm đất đến lu đựng nước, cùng các sản phẩm gốm mỹ thuật trang trí nội thất. Người thợ làm gốm gửi gắm tình cảm, tâm linh của mình vào trong từng thớ đất, từng nét hoa văn. Vì vậy, sản phẩm “độc bản” của mỗi người thợ gốm Chăm có tiếng nói riêng không hề trộn lẫn vào nhau. Một sản phẩm gốm bán đi 5 năm, 10 năm nhưng khi gặp lại, họ vẫn nhận được mặt hàng do tay mình làm ra.

Mẹ truyền con nối nghề làm gốm Bàu Trúc bền vững hơn 700 năm.

Tỉnh Ninh Thuận có 22 làng Chăm nhưng chỉ có phụ nữ và đất sét làng Bàu Trúc mới làm được đồ gốm. Nghề làm gốm rất công phu. Ðất sét được lấy từ ruộng nu lanh (nu: gò, lanh: đất sét) chở về đập nhỏ đào hố ủ đất qua một đêm với lượng nước vừa phải. Sáng hôm sau, đem đất đã ủ trộn với cát mịn nhào nhuyễn. Phụ nữ Chăm nặn gốm hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay như những nơi khác. Họ đi vòng quanh bệ gốm để chế tác sản phẩm.

Bàu Trúc là làng gốm duy nhất ở Việt Nam mà người thợ chỉ dùng bàn tay tài hoa của mình để cho ra đời những sản phẩm đất nung. Sau khi tạo dáng, gốm thô được đưa ra phơi nắng 4-6 giờ rồi dùng mảnh sành hoặc cật tre làm láng. Mỗi gia đình sản xuất gốm mộc trong thời gian 5, 10 ngày mới đưa ra nung chín, lò nung lộ thiên. Sản phẩm gốm thô được xếp đan xen với rơm, củi khô, vỏ dừa. Thời gian đốt 4-5 giờ là gốm chín, có sắc đỏ tươi nguyên của màu đất được tôi luyện qua lửa.

Du khách mua sắm sản phẩm tại HTX Gốm Chăm Bàu Trúc.

Các nghệ nhân làng gốm Bàu Trúc có thể làm hàng trăm loại sản phẩm gốm theo nhu cầu thị trường, từ gốm mỹ nghệ như tượng Nữ thần Apsara, tháp Chăm, phù điêu trang trí nội thất, bình nước phong thuỷ đến các vật dụng gốm cần thiết cho đời sống thường ngày của cư dân phương Nam như ấm đất, khuôn đổ bánh căn, bánh xèo, lu đựng nước, nồi đất, lò đun than củi.

Gốm ra lò được các chủ vựa từ Phan Rang - Tháp Chàm lên ăn hàng đưa về phân phối cho người tiêu dùng nội tỉnh. Hoặc người làm gốm thuê xe chở phục vụ tận tay người tiêu dùng ở các tỉnh, thành phố trong cả nước. Sau khi trừ hết chi phí, mỗi người thợ làm gốm Chăm truyền thống và gốm trang trí có thu nhập trung bình 4-5 triệu đồng/tháng. Làng gốm Bàu Trúc thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, mua sắm sản phẩm làm quà lưu niệm.

Thái Sơn Ngọc thực hiện