Ðồng chí Phạm Hữu Lầu - Trọn đời phụng sự Tổ quốc

Phía trước cổng chính Trường Ðại học Ðồng Tháp (phường Cao Lãnh) là con đường thoáng rộng, rợp bóng cây xanh mang tên Phạm Hữu Lầu (1906-1959), người con xuất chúng của quê hương đất Sen Hồng, nguyên Bí thư Xứ uỷ Nam Bộ. Với hơn 30 năm tham gia cách mạng, đồng chí đã có nhiều đóng góp đặc biệt quan trọng, nhất là trong công tác xây dựng Ðảng và phong trào đấu tranh tại Nam Bộ.

Hạt nhân cộng sản đầu tiên trên đất Sa Ðéc

Theo sách “Ðồng Tháp nhân vật chí”, đồng chí Phạm Hữu Lầu sinh năm 1906 trong gia đình giàu truyền thống yêu nước tại làng Hoà An, tổng An Tịnh, quận Cao Lãnh, tỉnh Sa Ðéc (nay là tỉnh Ðồng Tháp). Chứng kiến cảnh người dân chịu áp bức dưới chế độ thực dân, đồng chí sớm tham gia phong trào yêu nước từ những năm 1925-1926 thông qua các hoạt động: truy điệu chí sĩ Phan Chu Trinh, đòi ân xá Phan Bội Châu...

Tháng 9/1927, đồng chí gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và được bầu làm Chi hội trưởng đầu tiên ở Cao Lãnh. Với tinh thần năng nổ, đồng chí tích cực tuyên truyền, vận động Nhân dân đấu tranh chống cường quyền bóc lột, phát triển lực lượng Chi hội lên hơn 40 hội viên vào tháng 6/1929.

Tháng 10/1929, đồng chí Phạm Hữu Lầu được đồng chí Ung Văn Khiêm kết nạp vào An Nam Cộng sản Ðảng, trở thành đảng viên cộng sản đầu tiên của tỉnh Sa Ðéc. Tháng 11/1929, Chi bộ An Nam Cộng sản Ðảng đầu tiên được thành lập tại ấp Hoà Lợi (làng Hoà An), đồng chí được bầu làm Bí thư Chi bộ.

Tại Ðại hội Ðại biểu An Nam Cộng sản Ðảng vào tháng 11/1929, đồng chí Phạm Hữu Lầu được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương lâm thời gồm 5 người. Khi Ðảng Cộng sản Việt Nam thành lập vào tháng 2/1930, đồng chí tiếp tục được cử tham gia Ban Chấp hành Trung ương lâm thời của Ðảng, trở thành đại diện duy nhất của bộ phận cách mạng Nam Kỳ trong cơ quan lãnh đạo cao nhất của Ðảng lúc bấy giờ.

Trên cương vị Uỷ viên Trung ương, đồng chí linh hoạt chỉ đạo phong trào đấu tranh tại Nam Kỳ. Ðiển hình là cuộc biểu tình ngày 1/5 và 3/5/1930, thu hút hàng ngàn nông dân Cao Lãnh tham gia, buộc Thống đốc Nam Kỳ phải ra lệnh đình thuế thân 2 tháng.

Tháng 7/1930, trên đường ra Bắc để chuẩn bị sang Hồng Kông dự Hội nghị Trung ương, đồng chí Phạm Hữu Lầu bị mật thám Pháp bắt. Mặc cho kẻ thù dùng mọi thủ đoạn tra tấn dã man và dụ dỗ, đồng chí vẫn giữ vững khí tiết, không khai báo. Thực dân Pháp kết án đồng chí tù chung thân và đày ra Côn Ðảo. Trong "địa ngục trần gian", đồng chí cùng các đồng chí khác biến nhà tù thành trường học cách mạng, tổ chức đấu tranh đòi cải thiện chế độ tù chính trị và bảo vệ sinh mạng cán bộ.

Ðược ân xá năm 1936, đồng chí trở về Sài Gòn tham gia Ban Cán sự Ðảng của báo Dân Chúng. Ðến tháng 9/1939, chiến tranh thế giới thứ II bùng nổ, đồng chí bị địch bắt và đày ra Côn Ðảo lần nữa vào cuối năm 1940.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, đồng chí trở về đất liền và lập tức đảm nhiệm nhiều trọng trách gian khổ: Bí thư Tỉnh uỷ Sa Ðéc, Chủ tịch Uỷ ban Kháng chiến - Hành chính tỉnh Sa Ðéc, Phó Bí thư Khu uỷ Khu 8, Bí thư Tỉnh uỷ Mỹ Tho...

Ðồng chí Phạm Hữu Lầu duyệt một đơn vị Vệ quốc đoàn đang thực hiện nhiệm vụ phòng thủ tỉnh lỵ Sa Ðéc, vào đầu năm 1946. Ảnh tư liệu

Tháng 10/1954, đồng chí được bầu làm Phó Bí thư Xứ uỷ Nam Bộ, từ tháng 6/1957 giữ chức Quyền Bí thư, rồi Bí thư Xứ uỷ Nam Bộ thay đồng chí Lê Duẩn ra Bắc. Ðây là giai đoạn phong trào cách mạng miền Nam bị địch dìm trong máu lửa bởi chính sách "tố cộng, diệt cộng". Trong hoàn cảnh cực kỳ khắc nghiệt, đồng chí Phạm Hữu Lầu cùng tập thể Xứ uỷ thể hiện bản lĩnh vững vàng, chèo lái phong trào, linh hoạt chuyển phương thức đấu tranh từ chính trị đơn thuần sang đấu tranh chính trị có vũ trang tự vệ, bảo toàn lực lượng nòng cốt cho cách mạng.

Ngày 10/5/2024, Bộ Chính trị chính thức công nhận và bổ sung đồng chí Phạm Hữu Lầu vào danh sách các đồng chí lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Ðảng, cách mạng Việt Nam (theo Công văn số 9862-CV/VPTW của Văn phòng Trung ương Ðảng).

Việc công nhận này không chỉ phản ánh đúng tầm vóc, những đóng góp to lớn của đồng chí Phạm Hữu Lầu đối với sự nghiệp cách mạng dân tộc, mà còn là cơ sở để cấp uỷ, chính quyền địa phương triển khai các hoạt động tri ân, tôn vinh xứng tầm.

Tấm gương sáng ngời về đạo đức cách mạng

Không chỉ là nhà lãnh đạo kiệt xuất, đồng chí Phạm Hữu Lầu còn là tấm gương sáng ngời về sự khiêm tốn, giản dị và lòng thương yêu đồng chí, đồng bào.

Tại Hội thảo khoa học "Ðồng chí Phạm Hữu Lầu với cách mạng Việt Nam", do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp với Tỉnh uỷ Ðồng Tháp tổ chức vào tháng 12/2025, nhiều câu chuyện đời thường xúc động về đồng chí được tái hiện. Dù cơ thể suy kiệt vì những năm tháng tù đày và tận lực với công việc, nhưng đồng chí từ chối ra Bắc chữa bệnh để ở lại miền Nam sát cánh cùng đồng bào, đồng chí trong những thời điểm gian khổ nhất. Hình ảnh người lãnh đạo cấp cao của Xứ uỷ giản dị đội nón lá, chèo xuồng vào từng ấp, xã "thăm nghèo, hỏi khổ" Nhân dân trở thành biểu tượng đẹp về tình đồng chí, nghĩa đồng bào.

Ðồng chí Phạm Hữu Lầu qua đời ngày 16/12/1959, tại Phnôm Pênh (Campuchia) ở tuổi 53. Ðể di sản cách mạng của đồng chí tiếp tục lan toả, Tỉnh uỷ Ðồng Tháp yêu cầu: Cần nghiên cứu đưa cuộc đời, sự nghiệp của đồng chí Phạm Hữu Lầu vào chương trình giảng dạy lịch sử, giáo dục chính trị cho học sinh và đảng viên mới. Qua đó, biến lịch sử thành giá trị, niềm tự hào và động lực phát triển quê hương.

Ngày 23/9/2025, tỉnh Ðồng Tháp khánh thành Khu Lưu niệm Chi bộ An Nam Cộng sản Ðảng, rộng hơn 5 ha, gồm 3 hạng mục chính, trong đó có không gian tưởng niệm đồng chí Phạm Hữu Lầu.

Nhằm tri ân vị lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Ðảng và cách mạng Việt Nam, tỉnh Ðồng Tháp đúc tượng đồng đồng chí Phạm Hữu Lầu và bố trí gian thờ ở vị trí trung tâm Khu Lưu niệm Chi bộ An Nam Cộng sản Ðảng đầu tiên (phường Cao Lãnh).

Bài viết có sử dụng một số tư liệu từ: Tài liệu tuyên truyền kỷ niệm 120 năm Ngày sinh của đồng chí Phạm Hữu Lầu (Ban Tuyên giáo Trung ương), sách “Ðồng Tháp nhân vật chí” và tài liệu Hội thảo khoa học "Ðồng chí Phạm Hữu Lầu với cách mạng Việt Nam".

Nguyễn Quốc