Ba hạt lúa - Để một biểu tượng kể chuyện đất phương Nam

Cà Mau đang xây dựng Công viên Ba Hạt Lúa. Ba hạt lúa, nghe qua tưởng chỉ là một biểu tượng kiến trúc, nhưng nếu biết gửi vào đó ký ức của đất, của nước, của người mở cõi và khát vọng của nền nông nghiệp tương lai, nơi ấy có thể trở thành một không gian văn hoá đặc biệt của đất phương Nam. Bởi một hạt lúa coi nhỏ vậy chớ, phía sau nó là cả một nền văn minh.

• Bảo tàng Lúa nước tỉnh Cà Mau
• Ra mắt Bảo tàng Lúa nước Cà Mau và phương án biểu tượng “ba hạt lúa”     
• Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan thăm, khảo sát Bảo tàng Lúa nước tỉnh Cà Mau
• Khởi công Công viên Ba Hạt Lúa – Không gian tôn vinh văn minh lúa nước

Có những công trình để nhìn. Có những công trình để nhớ. Và cũng có những công trình, nếu được thổi vào một câu chuyện đủ sâu, có thể giúp một vùng đất nhìn lại mình để bước tới tương lai.

Công viên Ba Hạt Lúa ở Cà Mau gợi lên suy nghĩ như vậy.

Lâu nay, chúng ta có nhiều tượng đài về con người, sự kiện, chiến công lịch sử. Nhưng những biểu tượng dành cho nông nghiệp, người nông dân và nền văn minh hình thành từ ruộng đồng thì dường như chưa nhiều.

Phối cảnh biểu tượng 3 hạt lúa tại Công viên Ba Hạt Lúa, xã Vĩnh Lợi, tỉnh Cà Mau vừa được khởi công sáng 29/8. (Ảnh: CHÚC CHI)

Trong khi đó, lần theo lịch sử dân tộc, đâu đâu cũng thấy bóng dáng cây lúa. Hạt lúa có trong chén cơm mỗi gia đình. Hạt lúa bước vào ca dao, câu hò, điệu lý; đi vào đình làng, lễ hội, phong tục. Hạt lúa tạo nên xóm làng ven sông, những cánh đồng, những con kinh, bờ ruộng. Từ cây lúa, con người học cách xem con nước, đoán mùa, giữ đất, dẫn nước và nương tựa vào nhau.

Vậy nên, ba hạt lúa giữa đất Cà Mau có lẽ không nên chỉ là ba khối kiến trúc. Biết đâu, đó chính là ba dấu chấm để bắt đầu kể lại câu chuyện văn minh lúa nước bằng một ngôn ngữ mới.

Một hạt lúa nhỏ, một nền văn minh lớn

Nhìn một hạt lúa, dễ nghĩ đó chỉ là sản phẩm nông nghiệp. Nhưng coi vậy chớ, để có được một hạt lúa phải có đất, nước, giống, mùa vụ và biết bao kinh nghiệm được tích tụ qua nhiều thế hệ. Và chừng đó vẫn chưa đủ, còn phải có cộng đồng.

Một gia đình không thể tự làm nên cả hệ thống thủy lợi. Một người không thể chống chọi với lũ lụt, hạn hán, phèn mặn. Một hộ nông dân cũng khó tự tổ chức mọi việc từ sản xuất đến thị trường.

Cây lúa, bằng cách nào đó, đã dạy con người sống dựa vào nhau.

“Bán anh em xa, mua láng giềng gần”.

“Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”.

“Trông trời, trông đất, trông mây…”.

Đằng sau những câu dân gian ấy là cả một kho tri thức bản địa, kinh nghiệm thích nghi với thiên nhiên và cách cộng đồng tổ chức cuộc sống.

Ở miền Tây ngày trước còn có chuyện vần công, đổi công. Nhà này xong trước chạy qua phụ nhà kia. Mùa gặt tới là cả xóm rộn ràng. Bữa cơm giữa đồng chỉ vài con cá kho, dĩa rau, chén nước mắm mà vui thiệt vui.

Văn minh lúa nước vì vậy chưa bao giờ chỉ là kỹ thuật trồng lúa. Đó còn là câu chuyện con người sống với thiên nhiên và sống với nhau.

Đừng để khách chỉ đến chụp hình rồi đi.

Một công trình đẹp có thể khiến người ta dừng lại ngắm.

Một câu chuyện hay khiến người ta ở lại lâu hơn.

Một trải nghiệm đủ sâu sẽ khiến người ta mang ký ức ấy về nhà.

Nếu khách tới Công viên Ba Hạt Lúa chỉ giơ điện thoại lên “check-in”, chụp vài tấm hình rồi lên xe đi tiếp, công trình đã hoàn thành chức năng cảnh quan. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì thật đáng tiếc. Tại sao không biến nơi đây thành một hành trình khám phá văn minh lúa nước?

Một đứa trẻ thành phố có thể nhìn thấy hành trình từ hạt giống thành cây mạ, từ cây mạ thành bông lúa, rồi từ bông lúa thành hạt gạo và chén cơm trên bàn ăn.

Các em có thể xắn quần, đặt chân xuống một khoảnh ruộng nhỏ để biết bùn ruộng mềm ra sao. Có thể thấy chiếc cối xay, cái nia, chiếc xuồng, nông cụ của ông bà ngày trước.

Rồi từ đó bước sang câu chuyện của hôm nay: máy cày, máy gặt đập liên hợp, máy bay không người lái, cảm biến, vệ tinh, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Chỉ trong một không gian, người ta có thể nhìn thấy dòng chuyển động của nông nghiệp: từ con trâu đến máy cày; từ nhìn trời đoán mưa đến dự báo bằng dữ liệu; từ “trồng thiệt nhiều” đến “trồng có trách nhiệm”; từ hạt gạo để no bụng đến hạt gạo mang trong mình câu chuyện giảm phát thải, môi trường và trách nhiệm với hành tinh.

Khi ấy, Ba Hạt Lúa không còn đứng yên.

Ba hạt lúa bắt đầu kể chuyện.

Hạt lúa tạo nên xóm làng ven sông, những cánh đồng, những con kênh, bờ ruộng. (Ảnh: CHÚC CHI)

Ba hạt lúa, ba lớp thời gian

Có thể hình dung ba hạt lúa như ba lát cắt của thời gian.

Một hạt dành cho quá khứ.

Một hạt dành cho hiện tại.

Một hạt dành cho tương lai.

Hạt lúa quá khứ kể chuyện cha ông đi mở đất phương Nam, đào kinh, dẫn nước, chống phèn, chống mặn, dựng xóm, lập làng.

Hạt lúa hiện tại kể chuyện người nông dân bước vào một thời đại mới. Làm ra lúa ngon chưa đủ, còn phải biết thị trường cần gì, tiêu chuẩn ra sao, truy xuất nguồn gốc thế nào, giảm chi phí bằng cách nào, giữ sức khoẻ đất ra sao?

Chuyện đồng ruộng hôm nay đã gắn với cơ giới hoá, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải.

Hạt lúa tương lai lại nên đặt ra những câu hỏi. Người nông dân tương lai sẽ là ai? Ruộng lúa tương lai sẽ như thế nào? Nông nghiệp thích ứng ra sao trước biến đổi khí hậu?

Một hạt gạo Việt Nam bước ra thế giới sẽ được nhớ đến vì giá rẻ, vì ngon, hay còn bởi câu chuyện văn hoá, môi trường và trách nhiệm phía sau?

Một công trình văn hoá sống lâu có lẽ không cần trả lời hết mọi thứ.

Nó phải khiến người ta bước ra với nhiều câu hỏi hơn lúc bước vào.

Các đại biểu ấn nút khởi công Công viên Ba Hạt Lúa tại xã Vĩnh Lợi, tỉnh Cà Mau vào sáng 29/8. (Ảnh: CHÚC CHI)

Để văn hoá tạo thành sinh kế

Nếu đã có công viên, những không gian lưu giữ lịch sử lúa nước, những vùng sản xuất lúa và cộng đồng nông dân, tại sao không thử kết nối tất cả thành một hệ sinh thái văn hoá nông nghiệp?

Bảo tàng giữ ký ức.

Công viên tạo không gian cộng đồng.

Ruộng đồng tạo trải nghiệm.

Nông dân kể chuyện nghề.

Nhà khoa học kể chuyện đất, nước, giống lúa, khí hậu.

Nhà trường đưa học sinh tới học.

Doanh nghiệp giới thiệu sản phẩm.

Nghệ sĩ kể chuyện hạt lúa bằng âm nhạc, hội họa, nhiếp ảnh.

Người đầu bếp kể chuyện hạt gạo bằng món ăn.

Mỗi người góp một chút, rồi một công trình kiến trúc có thể trở thành một không gian văn hoá đáng sống. Mà văn hoá một khi đã sống thì có thể tạo ra sinh kế.

Một món quà lưu niệm lấy cảm hứng từ hạt lúa. Một tour trải nghiệm mùa gặt. Một lớp học làm bánh dân gian. Một lễ hội cơm mới. Một chương trình “Một ngày làm nông dân”. Một cuộc thi sáng tạo sản phẩm từ rơm, trấu, cám và phụ phẩm lúa gạo. Khi ấy, bà con quanh công viên không chỉ đứng nhìn khách du lịch chạy ngang. Họ có thể trở thành một phần của câu chuyện.

Vốn văn hoá chuyển thành vốn kinh tế. Vốn kinh tế lại quay về nuôi dưỡng văn hoá.

Hạt lúa hiện tại kể chuyện người nông dân bước vào một thời đại mới. (Ảnh: CHÚC CHI)

Đừng chỉ tôn vinh hạt lúa

Đứng trước một biểu tượng lớn, đôi khi người ta dễ quên những con người bình dị phía sau. Một hạt gạo đi tới bàn ăn là biết bao lần người nông dân cúi xuống.

Bao mùa nắng cháy.

Bao mùa nước nổi.

Bao lần ngó trời lo mưa trái mùa.

Bao nhiêu giọt mồ hôi rớt xuống ruộng đồng.

Vì vậy, nếu dành một không gian trang trọng cho hạt lúa, cũng nên dành một phần trang trọng để kể chuyện người làm ra hạt lúa.

Nhưng không phải chỉ là hình ảnh người nông dân lam lũ ngày trước.

Phải kể chuyện người nông dân đang thay đổi. Người nông dân biết công nghệ, biết thị trường, biết tính toán chi phí, biết giữ sức khoẻ đất, biết giảm phân giảm thuốc, biết liên kết với nhau để hình thành những cánh đồng có tổ chức.

Người nông dân ấy không chỉ là người sản xuất. Họ phải từng bước trở thành chủ thể của kinh tế nông nghiệp và chủ thể của văn hoá nông thôn.

Nếu Ba Hạt Lúa kể được câu chuyện ấy, công trình sẽ không chỉ quay mặt về quá khứ mà còn mở cửa về phía tương lai.

Rồi một ngày, Ba Hạt Lúa sẽ kể chuyện

Hãy thử tưởng tượng một ngày nào đó, một đứa trẻ đứng dưới ba hạt lúa khổng lồ rồi hỏi cha mẹ: “Ngày xưa người ta trồng lúa như thế nào vậy?”

Một câu hỏi nhỏ xíu, nhưng từ đó mở ra cả câu chuyện dài về đất phương Nam, về những dòng kinh, cánh đồng, mùa lúa, người đi mở đất và hành trình của một hạt gạo Việt Nam.

Rồi đứa trẻ ấy hỏi thêm: “Mai mốt người ta còn trồng lúa không?”

Câu hỏi đó mới thiệt sự lớn. Bởi Ba Hạt Lúa khi ấy không chỉ kể chuyện hôm qua. Nó nhắc chúng ta về trách nhiệm hôm nay.

Giữ đất.

Giữ nước.

Giữ giống.

Giữ người nông dân.

Giữ ký ức.

Nhưng giữ không có nghĩa là đóng khung quá khứ rồi cất trong tủ kính.

Giữ là để tiếp tục sáng tạo.

Văn minh lúa nước đã đi qua hàng nghìn năm không phải vì đứng yên, mà bởi mỗi thế hệ đều biết thích nghi, bổ sung và làm mới những giá trị được trao truyền.

Mong rằng rồi đây Công viên Ba Hạt Lúa không chỉ là một công trình đẹp của Cà Mau. Đó có thể là nơi người lớn tìm lại ký ức, trẻ nhỏ tìm thấy sự tò mò, người nông dân tìm thấy niềm tự hào, du khách tìm được một câu chuyện để mang về.

Từ một biểu tượng nông nghiệp mở ra một không gian văn hoá.

Từ không gian văn hoá hình thành trải nghiệm.

Từ trải nghiệm tạo ra sinh kế.

Ba hạt lúa. Coi nhỏ vậy chớ phía sau mỗi hạt là đất, là nước, là con người, là xóm làng, là lịch sử và cả một nền văn minh.

Và rồi, người ta đến Công viên Ba Hạt Lúa không chỉ để ngước lên nhìn.

Có khi người ta sẽ cúi xuống.

Cầm một hạt gạo nhỏ xíu trong lòng bàn tay.

Rồi chợt hiểu: trong một hạt gạo, có cả một quê hương.

Lê Minh Hoan