Truyền hình
Từ thực tiễn nhiều năm làm công tác quản lý giáo dục và nghiên cứu chính sách, Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm cho rằng giáo dục đại học Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải “vẽ lại giang sơn” – một cuộc tái cấu trúc căn bản nhằm nâng cao chất lượng, tinh gọn hệ thống, tăng quyền tự chủ và hội nhập quốc tế. Ông đề xuất bốn nhóm giải pháp trọng tâm, vừa mang tính chiến lược, vừa có khả năng triển khai thực tế, hướng tới xây dựng nền giáo dục đại học hiện đại, hiệu quả, phục vụ phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Theo Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm – Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống (Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội); nguyên Giám đốc Học viện Cảnh sát nhân dân, việc tái cấu trúc và hiện đại hóa hệ thống giáo dục đại học Việt Nam không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn, mà đã trở thành yêu cầu chính trị – chiến lược trong bối cảnh phát triển mới của đất nước. Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 281 của Chính phủ đã khẳng định mục tiêu: xây dựng nền giáo dục mở, linh hoạt, chất lượng cao, cung cấp nguồn nhân lực trình độ cao, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
"Sau 40 năm đổi mới, giáo dục đại học Việt Nam đã có bước tiến mạnh mẽ cả về quy mô và chất lượng", Trung tướng Yêm nhận định, "song hệ thống hiện nay đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải tái cơ cấu toàn diện — từ mô hình quản trị, tổ chức đào tạo đến phương thức vận hành". Ông nhấn mạnh, nếu không đổi mới mạnh mẽ, giáo dục đại học sẽ khó theo kịp nền kinh tế tri thức và cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm nhấn mạnh hệ thống giáo dục đại học đã đến lúc phải đổi mới mạnh mẽ - Ảnh: VGP/Thu Trang
Thành tựu không thể phủ nhận
Sau 80 năm thành lập nước, đặc biệt là 40 năm đổi mới và hơn 10 năm thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Mở rộng quy mô, nâng cao chất lượng đào tạo, tăng cường hội nhập quốc tế, đổi mới chương trình giảng dạy và gắn kết đào tạo với thị trường lao động là những điểm nổi bật.
Giáo dục đại học đã góp phần quan trọng vào việc nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, và đóng góp thiết thực vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều trường đại học đã triển khai chương trình chất lượng cao, đạt chuẩn quốc tế, đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật, y dược, an ninh và quốc phòng. Hợp tác quốc tế cũng được đẩy mạnh thông qua trao đổi giảng viên, sinh viên và nghiên cứu chung.
Tuy nhiên, Trung tướng Yêm cảnh báo, hệ thống giáo dục hiện nay còn nhiều hạn chế và bất cập, đòi hỏi sự đổi mới đột phá.
Hạn chế và nghịch lý của giáo dục đại học Việt Nam
Theo Trung tướng, GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, hiện nay, hệ thống giáo dục Việt Nam vận hành như một hình chóp lộn ngược. Trong khi giáo dục mầm non và phổ thông cần phổ cập cho mọi trẻ em, với mạng lưới trường lớp phủ đến tận thôn, bản, thì nhiều khu đô thị, khu công nghiệp, khu chế xuất và ngay cả Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh đang thiếu trường, lớp, thiếu giáo viên. Ngược lại, giáo dục đại học – vốn cần tinh, gọn, mạnh – lại phát triển theo số lượng, dẫn tới nhiều trường thiếu giảng viên giỏi, sinh viên ít, cơ sở vật chất thiếu thốn và chất lượng đào tạo thấp.
Cả nước hiện có hơn 260 cơ sở giáo dục đại học, chưa kể các trường thuộc khối quốc phòng – an ninh. Trong đó, 171 cơ sở trực thuộc các bộ, ngành trung ương, 26 cơ sở thuộc UBND các tỉnh, thành phố và 77 cơ sở tư thục. Mở rộng quy mô đã tạo cơ hội tiếp cận đại học cho nhiều tầng lớp dân cư, đồng thời thúc đẩy cạnh tranh giữa các trường. Tuy nhiên, thiếu kiểm soát chất lượng đã dẫn tới tình trạng nhiều sinh viên ra trường không tìm được việc làm, buộc một số trường phải sáp nhập, giải thể hoặc chuyển đổi hình thức đào tạo. Tình trạng này đặc biệt rõ rệt ở ba ngành sư phạm, luật và y dược.
Ngành sư phạm hiện có 103 cơ sở đào tạo.
Ngành sư phạm – được ví như "máy cái" của nền giáo dục hiện có 103 cơ sở đào tạo, gồm đại học sư phạm chuyên ngành, đại học đa ngành, học viện và cao đẳng sư phạm. Dù số lượng nhiều, phân bố dàn trải, chưa kết nối hiệu quả; tuyển sinh khó khăn, nội dung đào tạo chưa gắn với thực tiễn, thời gian thực hành hạn chế, trong khi chính sách thu hút người học chưa đủ hấp dẫn.
Ngành luật cũng đang phát triển nhanh, với 79 cơ sở đào tạo cử nhân, trong đó 28 trường ngoài công lập. Nhiều trường đa ngành chỉ đào tạo vài chục sinh viên/năm, thiếu giáo trình và giảng viên cơ hữu, dẫn tới chất lượng không đồng đều. Ở trình độ thạc sĩ, 19 cơ sở ngoài công lập tham gia đào tạo, chiếm 48,7% tổng số cơ sở thạc sĩ, song quy mô chỉ 1.439 học viên, tương đương 17,4% tổng số học viên. Chương trình đào tạo luật chưa chú trọng thực hành, việc phân tách đào tạo cử nhân và đào tạo nghề luật dẫn tới thiếu liên thông và chuẩn hóa.
Với ngành y dược, cả nước có khoảng 30 trường đào tạo bác sĩ đa khoa, phân bố chủ yếu ở miền Bắc và miền Trung 19 trường, miền Nam 11 trường. Số lượng bác sĩ ra trường tăng từ khoảng 8.000/năm 2015–2016 lên khoảng 10.000/năm 2023.
Ngành kinh tế và quản trị chủ yếu đào tạo đơn ngành, trong khi nhu cầu xã hội, doanh nghiệp đòi hỏi kiến thức đa ngành và ứng dụng công nghệ cao. Sinh viên ra trường thường bỡ ngỡ trước thực tiễn, khó thích nghi và tìm việc, một phần do chương trình tập trung vào kỹ năng làm giàu, chưa quan tâm phòng ngừa vi phạm, sai phạm kinh tế.
Bên cạnh đào tạo, quản trị đại học còn yếu: thẩm quyền Hiệu trưởng/giám đốc chưa đầy đủ; các cơ sở ít gắn kết với nghiên cứu khoa học, thiếu các trung tâm, viện nghiên cứu và nhóm nghiên cứu mạnh tầm quốc tế. An ninh, trật tự trường học chưa được chú trọng, các nguy cơ phi truyền thống như bạo lực học đường, văn hóa xấu và vi phạm pháp luật diễn biến phức tạp. Cơ sở vật chất còn thiếu hoặc xuống cấp; công tác xã hội hóa giáo dục chưa hiệu quả; nguồn lực tài chính hạn hẹp. Chỉ một số trường như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học FPT, Học viện Cảnh sát nhân dân, Học viện Lục quân có khuôn viên đẹp, cơ sở vật chất hiện đại, nhưng còn rất ít so với nhu cầu.
Nhìn chung, hệ thống đại học Việt Nam đang phát triển thiếu đồng bộ về chất lượng, phân bố chưa hợp lý, chưa gắn kết với nghiên cứu khoa học và thực tiễn xã hội. Các vấn đề nêu trên là những yêu cầu cấp thiết để nâng cao chất lượng giáo dục đại học, đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao trong kỷ nguyên mới.
Khuôn viên Đại học Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc.
Kinh nghiệm quốc tế về tái cấu trúc đại học
Trên thế giới, việc sáp nhập và tái cấu trúc các cơ sở giáo dục đại học không phải là điều mới. Trung Quốc từng thực hiện một đợt sáp nhập mạnh mẽ giai đoạn 1996–2001, khi 385 cơ sở giáo dục đại học được hợp nhất thành 164 cơ sở. Làn sóng này đạt đỉnh vào năm 2000, khi 203 cơ sở sáp nhập thành 79 cơ sở thông qua 105 cuộc sáp nhập, tạo ra các đại học trọng điểm có thương hiệu quốc tế, giải quyết tình trạng manh mún, phân tán nguồn lực và nâng cao sức cạnh tranh. Nhật Bản và Hàn Quốc cũng triển khai các chương trình tái cấu trúc tương tự, nhằm tăng cường tính chuyên môn hóa, cải thiện quản trị và khai thác hiệu quả nguồn lực.
Các kinh nghiệm quốc tế cho thấy sáp nhập đại học đem lại ba lợi ích chính: thứ nhất, hình thành các đại học tổng hợp, thúc đẩy giảng dạy và nghiên cứu liên ngành, nâng cao chất lượng học tập và nghiên cứu khoa học; thứ hai, tăng cường vai trò của chính quyền địa phương trong quản lý và tài trợ, giúp cơ sở đại học gắn chặt hơn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của vùng; thứ ba, nâng cao năng lực thu hút nhân tài và thúc đẩy phát triển kinh tế vùng, đồng thời gia tăng sức cạnh tranh quốc tế.
Một ví dụ điển hình là việc sáp nhập Đại học Y Thượng Hải vào Đại học Phúc Đán vào năm 2000. Trước sáp nhập, Phúc Đán là trường trọng điểm quốc gia về nhiều lĩnh vực, nhưng thiếu ngành y. Sau sáp nhập, tỉ lệ học viên sau đại học so với sinh viên đại học tăng từ 46% năm 1998 lên 62% năm 2001, năng suất nghiên cứu và tài trợ quốc tế tăng đáng kể, đồng thời số công bố quốc tế cũng gia tăng mạnh, đưa Phúc Đán tiến gần hơn đến mục tiêu trở thành cơ sở giáo dục đẳng cấp thế giới.
Đề xuất tái cấu trúc giáo dục đại học Việt Nam
Trung tướng Nguyễn Xuân Yêm nhấn mạnh rằng giáo dục đại học Việt Nam đang cần một bước chuyển mạnh mẽ, từ mô hình manh mún, phân tán sang hệ thống đa tầng, tinh gọn và hiệu quả. Theo ông, việc hình thành các đại học lớn, có vai trò tinh hoa, đại học vùng và đại học địa phương, cùng các đại học ngành như Công an, Quân đội, Kiểm sát hay Tòa án là hết sức cần thiết. Mỗi loại đại học cần đảm nhận một sứ mệnh rõ ràng: đại học tinh hoa tập trung vào đào tạo tiến sĩ và nghiên cứu chuyên sâu; đại học vùng phục vụ đào tạo nguồn nhân lực cho khu vực rộng; đại học địa phương chủ yếu đào tạo nhân lực cho tỉnh, thành phố; các đại học ngành đảm trách đào tạo chuyên biệt cho từng lực lượng. Trung tướng Yêm khẳng định rằng việc sáp nhập các cơ sở nhỏ, yếu, đào tạo đơn ngành vào các đại học lớn sẽ giúp tập trung nguồn lực, nâng cao chất lượng đào tạo, đồng thời giải tán những trường không đủ tiêu chuẩn, hướng tới giảm số cơ sở hiện nay từ 264 xuống khoảng 100–130.
Để hiện thực hóa mô hình này, Trung tướng Yêm nhấn mạnh tầm quan trọng của tự chủ đại học đi kèm với quản trị chặt chẽ. Hiệu trưởng hay giám đốc các đại học phải được trao quyền cao nhất, chịu trách nhiệm toàn bộ hoạt động của trường. Học viện Cảnh sát nhân dân là ví dụ điển hình, nơi giám đốc vừa là Bí thư Đảng ủy vừa toàn quyền quyết định các hoạt động, phát huy nguồn lực xã hội hóa và hợp tác quốc tế. Theo ông, phân tách rõ quyền quản lý nhà nước và quyền tự chủ của trường sẽ giúp các đại học vừa linh hoạt trong đào tạo vừa minh bạch trong quản trị.
Cần đặt mục tiêu hiện đại hóa các trường đại học và phát triển các viện nghiên cứu, nhóm nghiên cứu mạnh
Trung tướng Yêm cũng đặt ra mục tiêu hiện đại hóa các trường đại học và phát triển các viện nghiên cứu, nhóm nghiên cứu mạnh. Ông đề xuất hiện đại hóa chương trình, cơ sở vật chất và nguồn nhân lực, kiểm định quốc tế, ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, đồng thời tập trung phát triển các ngành mũi nhọn như công nghệ thông tin, an ninh mạng, chế tạo máy, ô tô, hạt nhân, công nghệ thực phẩm. Các đại học lớn cần trở thành trung tâm nghiên cứu trọng điểm quốc gia, hướng tới mô hình trường học thông minh và cam kết phát thải ròng bằng 0.
Cuối cùng, Trung tướng Yêm nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác quốc tế trong giáo dục đại học. Ông đề xuất phát triển các mô hình đại học liên kết với nước ngoài như Việt – Đức, Việt – Nhật, Việt – Pháp, RMIT Việt Nam, đồng thời thu hút các nhà khoa học quốc tế giảng dạy và hợp tác nghiên cứu. Theo ông, việc tạo điều kiện cho các đại học quốc tế đặt chi nhánh tại Việt Nam và hình thành các trung tâm nghiên cứu liên doanh sẽ giúp nâng tầm giáo dục đại học Việt Nam, hướng tới đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới.
Nhìn tổng thể, Trung tướng Yêm đưa ra thông điệp rằng giáo dục đại học Việt Nam cần được "tái cơ cấu", theo hướng tinh gọn, hiện đại, tự chủ và hội nhập quốc tế, đồng thời phân tầng rõ ràng và tăng cường quản trị, để đào tạo những thế hệ nhân lực tinh hoa, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.
Theo baochinhphu.vn
Xem thêm bình luận