“Ðược mùa thóc lúa chớ phụ ngô khoai...”

Sáng 1/5/2026, tin nhắn của Nhà văn Phan Trung Nghĩa kéo tôi ngồi vào bàn viết. Dù xử lý công việc chưa xong, nhưng với đề nghị “viết cái gì đó” của bậc đàn anh, tôi xem đây như một ưu tiên công việc của buổi sáng ngày Quốc tế Lao động.

Khép lại chuỗi sự kiện những ngày qua, Cà Mau vừa có thêm một biểu tượng đầy ý nghĩa - biểu tượng “Ba hạt lúa”, tôn vinh nghề trồng lúa nước và những chủ thể làm ra hạt lúa, cũng là làm nên lịch sử vùng đất. Cùng với Bảo tàng Lúa nước - nơi lưu giữ ký ức, tái hiện sinh động quá trình lao động, sáng tạo của cha ông, truyền cảm hứng cho tương lai và là cầu nối giữa quá khứ - hiện tại và tương lai.

Ðang có ít nhất 2 câu chuyện được đặt ra, liên quan đến “Ba hạt lúa”.

Câu chuyện thứ nhất

Sự kiện tuy đã kết thúc nhưng còn đang nóng hổi. Vậy rồi có thông tin mang tính phiến diện, dẫn dắt dư luận, rằng tỉnh Cà Mau chi 42 tỷ đồng cho Biểu tượng “con tôm và cây lúa” là lãng phí. Fanpage Tràm Xanh đã lên tiếng về hành vi bóp méo sự thật, cố tình kích động tâm lý bất mãn, chia rẽ khối đại đoàn kết bằng cách lấy vấn đề dân sinh ra làm cái cớ nguỵ tạo.

“Giọng điệu xuyên tạc “Tại sao không lấy tiền đó lo cho dân nghèo?” không có gì mới cả, và cũng chỉ có thể dừng lại ở “cấp độ” lấp lửng, ỡm ờ như vậy mà thôi,... rồi để mặc cho người tiếp nhận suy diễn theo cái bẫy lệch lạc mà những kẻ có mục đích, âm mưu đen tối giăng ra. Cái nguy hiểm là chúng có thể kích động, gây nghi ngờ, chia rẽ và làm mất phương hướng đối với những người thiếu thông tin” (Tràm Xanh).

Tràm Xanh phân tích kỹ rồi. Người viết chỉ khẳng định: lời lẽ xuyên tạc, dẫn dắt ấy không có gì mới mẻ cả.

Ngẫm trong dân gian xưa giờ, những đứa con sinh ra mang thân phận lận đận long đong dường như được cha mẹ thương nhiều hơn thì phải... Nhà hát Ba nón lá và Cây đờn kìm cách điệu trên và cạnh Quảng trường Hùng Vương (phường Bạc Liêu hiện nay) khánh thành một ngày tháng Tư lịch sử 12 năm trước, cũng đã từng gánh chịu những lời cay nghiệt như vậy. Nay, những công trình văn hoá ấy đang ngày càng phát huy hiệu quả.

Nay thì những lời lẽ cay nghiệt lại “ưu ái dành cho” Biểu tượng “Ba hạt lúa” và Biểu tượng “Con tôm Cà Mau ôm quả địa cầu”.

Càng ngộ ra một điều, trong hệ thống nhu cầu của con người, có cả nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần. Cơm ăn ba chén đã no, nhạc nghe mười bài chưa chán. Ðầu tư cho văn hoá không dễ thấy và không sớm thấy hiệu quả như đầu tư cho kinh tế hay các lĩnh vực khác, nhưng những thiết chế văn hoá, sản phẩm văn hoá sẽ khơi dậy động lực mang sức mạnh nội sinh từ dư địa phát triển của miền địa đầu cực Nam Tổ quốc; sức mạnh mềm ấy rồi sẽ hoá thân thành điện sạch, cây xanh; thành những bài giảng cho em thơ biết yêu và thêm yêu xứ sở này; cho cây lúa múa cùng tôm, con tôm ôm gốc lúa, đủ ngày đủ tháng sẽ vươn đến những chuỗi siêu thị xa tận trời Âu, cùng những thị trường “khó tính” nhất.

Biểu tượng Con tôm Cà Mau không chỉ tạo điểm nhấn cho không gian văn hoá cộng đồng và thay đổi diện mạo đô thị, mà còn là sự tri ân sâu sắc đối với những thế hệ nông dân đã đưa ngành tôm cả nước vươn tầm thế giới. Ðồng thời, khẳng định vị thế “thủ phủ” ngành tôm của cả nước.        

Câu chuyện thứ hai

Ðể truyền cảm hứng cho tương lai và là cầu nối giữa quá khứ - hiện tại và tương lai, “Ba hạt lúa” sẽ lan toả những giá trị văn hoá, lịch sử và khơi gợi điều gì khác nữa, bên cạnh những hồ hởi, tự hào, tin yêu, hy vọng?

Cây lúa xứ nào cũng lớn lên từ đất

Ðất xứ này là đất phù sa

Ðồng bằng châu thổ này được mệnh danh là vựa lúa lớn nhất của đất nước, đã, đang và sẽ còn gánh vác sứ mệnh đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Vậy nhưng, theo các chuyên gia, Bán đảo Cà Mau đã bước vào thời kỳ mà lượng phù sa bồi đang ít hơn lượng phù sa lở hằng năm. Những con đập, hồ chứa mới hình thành từ những quốc gia phía thượng nguồn đã và đang kìm chân, giữ lại những hạt phù sa. Dòng nước bị lọc bớt phù sa ấy chảy về hạ nguồn được các nhà thuỷ lợi gọi là “nước đói”.

Bên cạnh đó, các đê bao khép kín, tuy có tác dụng ngăn mặn, nhưng cũng đồng thời gây nên “tác dụng phụ” là ngăn không cho phù sa tràn vào đồng ruộng. Những phù sa ít ỏi, sau khi nhọc nhằn vượt qua những đập, hồ phía thượng nguồn, về đến hạ lưu này lại cũng bị “từ chối” tiếp nhận vào đồng ruộng, mương vườn, ao hồ, sông rạch... đành phải trôi tuốt ra ngoài biển khơi để rồi không bao giờ còn có cơ hội quay trở lại đất liền nữa. Nhóm phù sa vật liệu mịn có vai trò quyết định độ phì nhiêu của đất đai không có cơ hội được bồi lắng, đồng nghĩa với việc để “vuột mất” hàng triệu tấn dinh dưỡng tự nhiên hằng năm, làm cho đất đai đồng bằng châu thổ ngày càng nghèo nàn độ phì nhiêu.

Ðã hết đâu, tập quán canh tác lấy nước vào đồng ruộng để lấy phù sa và dùng nước diệt sâu rầy, mầm bệnh; sên mương cung cấp chất dinh dưỡng cho đất và nâng cao mặt liếp... hiện giờ dường như ít được quan tâm. Cũng bởi mục tiêu sản xuất nhiều hàng hoá trên một đơn vị diện tích đất mới có câu chuyện đầu tư đê bao, cống đập điều tiết nước quanh năm để tăng vòng quay sử dụng đất. Mà, đất đai cũng như con người, nếu cứ vắt kiệt sức để lao động, không được bồi bổ dinh dưỡng và nghỉ ngơi, liệu đất đai còn có thể nuôi lúa được bao lâu? Ðã có những chuyên gia cảnh báo: Sạt lở đất dễ nhìn thấy, dễ nhận biết, nhưng “xói mòn dinh dưỡng đất” đang như sự “mất máu” diễn ra hằng ngày, hằng giờ thì ít được chú ý đến.

Vắt kiệt dinh dưỡng đất đai mà không có nguồn phù sa bồi đắp, chúng ta sẽ để lại cho thế hệ con, cháu một đồng bằng, một bán đảo cằn cỗi như sa mạc. Ðó là chưa kể, có những người, chỉ vì cái lợi trước mắt mà đành lòng bóc lớp đất mặt ruộng đem bán, để lại hệ luỵ khôn lường, ảnh hưởng sinh kế lâu dài, huỷ hoại tài nguyên đất, vi phạm pháp luật. Lại còn tập quán ít sử dụng hoặc không sử dụng phân bón hữu cơ thay thế cho phân bón vô cơ, càng “tiếp tay” cho quá trình dinh dưỡng đất ngày thêm cạn kiệt.

Câu chuyện dài nhiều tập “được mùa rớt giá” rồi sẽ có những giải pháp căn cơ, hoá giải. Còn cạn kiệt dần trữ lượng phù sa, cạn kiệt dinh dưỡng đất, con người xử sự thiếu công bằng với thiên nhiên, với những thửa ruộng ông bà xưa đổ bao mồ hôi, nước mắt khai khẩn và để lại, lúa sẽ sống ra sao? “Ba hạt lúa” ơi, hãy gióng lên những hồi chuông cảnh báo, cảnh tỉnh, khẩn cầu này nữa nhé, đặng gợi mở và kiếm tìm những chia sẻ, đồng hành.

Phối cảnh Biểu tượng Ba hạt lúa. Ảnh: NGUYỄN THANH THẾ

Bán đảo Cà Mau nói riêng, đồng bằng sông Cửu Long nói chung, đang đối diện những nguy cơ ngày một lớn ảnh hưởng đến những thành tựu nông nghiệp, nhiều mối lo ngại đối với tính bền vững của các hệ thống sản xuất hiện tại. Nước biển dâng, hạn hán, xâm nhập mặn, sụt lún, sạt lở, môi trường ô nhiễm, cạn kiệt dinh dưỡng đất đai... cùng với cơ hội việc làm thuận lợi hơn ở một số thành phố đang tạo ra làn sóng di cư lớn của lực lượng lao động trẻ, có trình độ học vấn, bỏ lại phía sau lực lượng lao động có tay nghề thấp, cùng với lực lượng lao động nông nghiệp đang già hoá.

Lợi thế của đồng bằng châu thổ phì nhiêu, của bán đảo phù sa nồng nàn gánh nặng trên vai sứ mệnh đảm bảo an ninh lương thực quốc gia đang dần mất đi, nếu không có những biện pháp can thiệp phù hợp.

***

Chia sẻ này cũng chỉ là góp thêm vô một giọng trầm tha thiết trong dàn hợp xướng “Hát về cây lúa hôm nay”; hàm ơn, trải lòng, còn là những âu lo.

Giọng trầm mang ơn người nông dân một nắng hai sương làm ra hạt gạo; giọng trầm thêm quý thêm yêu phù sa nuôi lúa, thương con cò lặn lội đồng sâu.

Thương câu mẹ ru hời ví dẩu, ví dâu./.

Cát Tiên