Giữ gìn ký ức xưa

Trong hành trình xuôi về phương Nam dựng làng, lập ấp, nhiều lão nông mang theo cả những “món nghề” truyền thống của quê hương, xứ sở và tạo nên nét văn hoá đặc trưng cho nơi họ bám trụ, truyền thừa. Nhưng hiện nay, nhiều làng nghề đứng trước nguy cơ “mai một”.

• Mai một những làng nghề truyền thống
• Bảo tồn nét đẹp văn hóa từ nghề truyền thống
• Phát triển du lịch từ những làng nghề truyền thống
• Nặng lòng với nghề truyền thống

Ðối diện nhiều thách thức 

Từ những chiếc ghe lớn, nhỏ xuôi ngược khắp sông nước miền Tây để rèn đúc nông cụ, dao, kéo... và bằng đôi tay khéo léo cùng với kinh nghiệm hành nghề được truyền dạy qua nhiều thế hệ, nghề rèn ở Ngan Dừa (Xã Hồng Dân) đã nổi tiếng khắp nơi trong và ngoài tỉnh.

Theo nhiều cao niên làng nghề, thời điểm hưng thịnh, nhiều hộ gia đình ở Ngan Dừa làm nghề rèn hoặc các nghề “ăn theo” như: làm khâu, làm cán, mở tiệm bán các sản phẩm rèn... Nghề rèn đã mang lại thu nhập ổn định cho người dân trong những lúc nông nhàn. Nhưng hiện nay, xứ Ngan Dừa chỉ còn vài hộ chuyên tâm làm nghề với những người thợ hầu hết đều lớn tuổi.

Tiếc nuối khi nghề ngày càng mai một, ông Trần Văn Tân, Xã Hồng Dân, chia sẻ: “ Thu nhập từ nghề này hiện rất bấp bênh. Nếu không có hướng đi mới, không có người chịu học nghề, theo nghề thì chắc không lâu nữa những lò rèn từng đỏ lửa một thời chỉ còn lại tro tàn, lò lạnh. Nghĩ thôi mà buồn!”.

Ông Trần Văn Tân tỉ mẩn hoàn thiện sản phẩm rèn vừa mới tạo hình.

Cũng như bao làng nghề khác, nghề dệt chiếu ở Ngan Dừa cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn. Sự xuất hiện ngày càng nhiều các loại chiếu làm từ sợi nhựa, nệm cao su... tiện dụng khiến người tiêu dùng không còn mặn mà với các sản phẩm chiếu truyền thống. Cùng với đó, diện tích trồng cây lác cũng thu hẹp khiến nguồn cung nguyên liệu dệt ngày càng ít đi. Từ vài trăm hộ theo nghề, đến nay, số hộ giữ nghề dệt chiếu ở Ngan Dừa chỉ còn đếm trên đầu ngón tay.

Với sự phát triển của nền kinh tế và công nghiệp hiện đại, nhu cầu tiêu dùng thay đổi, các sản phẩm công nghiệp giá rẻ, tiện lợi thường được người tiêu dùng ưa chuộng. Thiếu nguồn lực và công nghệ hiện đại để cải tiến sản phẩm, làng nghề truyền thống gặp khó khăn trong việc cạnh tranh với các sản phẩm nhập khẩu hoặc công nghiệp.

Ðó cũng là thực tế đang diễn ra tại làng nghề truyền thống đan đát ở xã Ninh Thạnh Lợi. Nghề đan đát xã Ninh Thạnh Lợi hình thành và phát triển cách đây khoảng 60 năm, tập trung ở ấp Nhà Lầu 1 và Nhà Lầu 2. Nhiều cô chú có thâm niên theo nghề đan đát chia sẻ, vùng đất này xưa đầm lầy, chua mặn, năn sậy mọc quá đầu người, mỗi năm chỉ làm được một vụ lúa mùa nhưng năng suất rất thấp. Rồi cây trúc, cây tre dần trở thành cây trồng chính của nhiều hộ gia đình, nghề đan đát theo đó phát triển ngày một nhiều. Tuy nhiên, cũng như nhiều làng nghề khác trong tỉnh, nghề đan đát tre, trúc ở Ninh Thạnh Lợi cũng dần bị thay thế.

Ðan đát truyền thống giờ chỉ còn người già theo nghề.

Nguyên nhân là do thiếu đội ngũ kế thừa, sản phẩm thủ công khó cạnh tranh được với các mặt hàng công nghiệp, đơn điệu về chủng loại, nguyên liệu khan hiếm, trong khi đó, giá cả mặt hàng chưa tương xứng với công lao động. Thu nhập thấp, nhiều người không trụ được với nghề.

Bà Võ Thị Thoa, ấp Nhà Lầu 1, xã Ninh Thạnh Lợi, tâm sự: “ Tôi làm nghề này từ lúc còn là con gái, giờ đã hơn 70 tuổi rồi. Nghề này trước đây được xem là nguồn thu nhập chính của nhiều gia đình. Tuy nhiên, giờ chỉ còn người già như tôi theo nghề. Biết là nghề nào cũng có lúc thịnh, lúc suy, nhưng khi chứng kiến nghề mình gắn bó mấy mươi năm không còn ai theo nữa thì tiếc lắm!”.

Tìm hướng đi mới để "giữ lửa" làng nghề 

Một trong những nguyên nhân khiến các làng nghề ngày càng mất dần sức hút chính là khả năng linh hoạt trước nhu cầu thị trường, khi sản phẩm chủ yếu vẫn là sơ chế, giá trị gia tăng thấp. Việc xây dựng và phát triển nhãn hiệu, thương hiệu, hoạt động bảo hộ sở hữu trí tuệ chưa thực sự được quan tâm, dẫn đến tính cạnh tranh của sản phẩm chưa cao. Sự mai một của các làng nghề truyền thống đồng nghĩa với việc mất đi nét văn hoá lâu đời khiến nhiều người nuối tiếc. Vì vậy, giữ gìn, phát huy làng nghề, làng nghề truyền thống là nhiệm vụ cần thiết, không chỉ góp phần giữ gìn, tôn vinh những giá trị văn hoá dân tộc, mà còn góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là vùng nông thôn.

Những năm qua, ngoài cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển làng nghề từ Trung ương, tỉnh có nhiều giải pháp đem lại hiệu quả nhất định. Các địa phương chủ động lập và triển khai thực hiện quy hoạch đầu tư xây dựng các cụm, điểm công nghiệp tại vị trí thuận lợi về cơ sở hạ tầng, nhằm tạo không gian phát triển theo hướng tập trung, đồng bộ cho các cơ sở, doanh nghiệp làng nghề. Ðồng thời, chú trọng thu hút các doanh nghiệp đầu tư sản xuất, kinh doanh các ngành nghề truyền thống và phát triển các làng nghề, ưu tiên các nhóm ngành nghề như: đan đát, dệt, rèn, mộc, chế biến gỗ, nông sản...

Nghề dệt chiếu ở Ngan Dừa ngày càng mai một dần.

Cùng với đó là đẩy mạnh hoạt động hỗ trợ các cơ sở, doanh nghiệp tổ chức sản xuất làng nghề theo hướng tăng cường hợp tác liên kết theo chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm; chủ động phát triển vùng nguyên liệu theo các quy chuẩn, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, an toàn lao động; đổi mới sáng tạo, phát triển sản xuất ứng dụng công nghệ cao. Chú trọng quảng bá sản phẩm, đẩy mạnh xúc tiến đầu tư; quan tâm đào tạo nghề cho lao động nông thôn.

Việc định hướng xây dựng sản phẩm OCOP ở các làng nghề gắn với tiêu chí nâng cao chất lượng sản phẩm được xem là điểm tựa, là “trợ lực” để sản phẩm làng nghề, làng nghề truyền thống thay đổi, khẳng định thương hiệu trên thị trường. Tỉnh đã huy động nguồn kinh phí từ Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, các chương trình, dự án có liên quan và các nguồn kinh phí hợp pháp khác, hỗ trợ các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất làng nghề khắc phục khó khăn.

---

Ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau

“Giữ lửa” làng nghề truyền thống không chỉ mang lại giá trị hiện hữu mà còn giữ gìn một phần ký ức của quê hương, xử sở. Bởi, những sản phẩm của làng nghề không chỉ là tâm huyết của những người thợ thủ công mà còn là kết tinh của sự sáng tạo được hun đúc và truyền thừa qua nhiều thế hệ./.

Nguyễn Linh