Truyền hình
(tiếp theo số báo 3401)
“Cái đận” mà cậu Út, chú Ba nhắc về ba má tôi bằng con mắt đỏ hoe là năm 1978. Tôi nhớ rất rõ, năm đó chẳng những vùng Tiền Giang mất mùa 2 - 3 năm liền, mà vùng Hậu Giang mùa vụ cũng kém cỏi lắm: lác đác có vài gia đình nông dân ăn cháo rồi rộ lên người ta ăn cơm độn khoai, còn thành thị thì ăn cơm độn bột mì.
Ảnh minh họa: B.T
Giữa lúc đó thì dân Bến Tre, Tiền Giang, Mỹ Tho… ùn ùn đổ về. Mà lần này họ về đông gấp nhiều lần so với thường niên. Sau đó người ta mới tính ra rằng, đó là đợt di dân thứ ba bằng một làn sóng có quy mô làm xáo trộn dân cư ĐBSCL. Trên các dòng kênh rạch của vùng Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Rạch Giá… tràn ngập ghe xuồng, họ đông cỡ cấp binh đoàn. Lần này trên ghe không chỉ thuần dân gặt mướn, mà họ chở cả gia đình với vợ con nheo nhóc. Có nhiều chiếc ghe chở theo cả tủ, bàn ghế và những vật dụng gia đình có thể mang theo được. Họ lên bờ xin gặt mướn và làm bất cứ việc gì để có thể có cái mà cho vào miệng. Sau đó thì đói quá họ bán đổ bán tháo những vật dụng mang theo mà mua gạo ăn cầm hơi. Thậm chí, họ dùng một cô gái rất đẹp “gả” cho một anh nông dân nghèo vùng Hậu Giang mà sính lễ chỉ có 10 giạ lúa. Ngày nay ở cùng Bạc Liêu có rất nhiều “người vợ Tiền Giang” với con cái đề huề được cắm rễ từ cái hoàn cảnh bi thảm ấy.
Năm đó chú Ba Tre, cậu Út… cũng về cặp bến nhà tôi vào mùa gặt. Nhưng sau khi tay bắt mặt mừng, người Tiền Giang quan sát cái bến đậu truyền thống của mình cũng ăn cơm độn khoai, lúa ngoài đồng thì háp trắng, dựng đứng như dựng cờ tang thì không dám lên nhà trú ngụ và ăn uống như thường niên. Ba tôi giận, ông bảo: “Có cháo ăn cháo, có rau ăn rau, mình hui hút có nhau”. Chú Ba nói dối một cách trân tráo, miệng cười méo xẹo: “Ở dưới ghe tụi em có gạo rồi anh ơi”.
Má tôi lén chú Ba, cậu Út… mang một rổ khoai xuống cho sấp nhỏ. Chiều đó trên lái ghe khách thương hồ nổi lửa nấu cơm. Khói cơm chiều bay là đà trên sông Bạc Liêu tím sẫm, có nỗi buồn u uẩn xa xăm. Rồi bữa cơm của đời sông nước dọn ra, chỉ toàn khoai sắn. Ba má tôi nhìn rồi quay đi chỗ khác mà giấu đi những giọt nước mắt của người Hậu Giang.
Sau đó hơn 10 năm, tôi đi dự hội nghị báo chí các tỉnh ĐBSCL, do tỉnh Bến Tre đăng cai tổ chức, ông Chủ tịch UBND tỉnh đã thay mặt Đảng bộ và Nhân dân Bến Tre bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến Nhân dân các tỉnh miệt Hậu Giang đã cưu mang, đùm bọc bà con Bến Tre trong đợt đói kém năm 1978.
Ở nơi đất khách quê người, nghe người ta cảm ơn Nhân dân quê mình, tôi ứa nước mắt. Tôi xúc động không phải vì câu từ, mà vì tôi hiểu được sự đùm bọc cưu mang đó sâu nặng thế nào. Tôi nói về gia đình mình bằng một thủ pháp là đi vào chi tiết để nói chuyện cả làng, cả xã, cả tỉnh và cả miệt Hậu Giang.
Hồi đó đa phần người ta xử sự như thế. Đó là lối sống của con người và nếp sống của làng quê Hậu Giang. Nó định hình từ hàng trăm năm trước và ổn định đến trăm năm sau. Hồi đó dân Hậu Giang không chỉ đối xử hào hiệp, nghĩa tình với dân gặt mướn Tiền Giang mà bất luận thân sơ quen lạ, khách đến nhà là người Hậu Giang têm trầu mời dùng, cơm rượu ngày ba bữa. Việc chứa khách trong nhà 2 - 3 năm là chuyện bình thường, rất phổ biến của người Hậu Giang. Đặc biệt là những ông đồ nho, sau đến là các ông thầy dạy chữ quốc ngữ, hay thầy nghề võ, thầy lang và cả những ông pháp sư trên núi Thất Sơn xuống truyền đạo, trị bệnh, rồi mấy ông nhạc lễ tiền thân của Đờn ca tài tử Bạc Liêu (nhạc lễ Bạc Liêu đã từ nhạc cung đình Huế du nhập vào đầu thế kỷ XIX) được người Hậu Giang đặc biệt xem trọng. Trong nhà các điền chủ manh, phòng khách có 2 - 3 bộ ngựa gõ dày cả tấc, chỉ để cho khách ngủ. Có một tính toán cho rằng, không gian phòng khách của nhà kẻ truyền, nhà rường Bắc, Trung Bộ chiếm chỉ có 15% diện tích căn nhà, còn ngôi nhà 3 căn kê tán của ĐBSCL có diện tích phòng khách đến 35 - 40%. Điều đó chứng tỏ tính cách phóng khoáng hào hiệp của con người ĐBSCL và miệt Hậu Giang này.
Tính cách ấy nó sống ổn định, dẻo dai trong đời sống và người ta nói về nó ngày một nhiều hơn, mang tính chất tổng kết. Vì nó đã kết tinh thành văn hóa.
(còn nữa)
Nhà văn Phan Trung Nghĩa
Xem thêm bình luận