“4 nhà” vẫn chưa có tiếng nói chung

​​​​​​​Liên kết “4 nhà” được xem là “bà đỡ” để các mặt hàng nông sản có thể trụ vững và phát triển trước áp lực cạnh tranh đến từ hội nhập, tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu... Vấn đề đã được nói nhiều, bàn nhiều, triển khai nhiều nhưng đến nay mối liên kết này còn quá lỏng lẻo, vẫn chưa có tiếng nói chung.

Câu chuyện đang diễn ra trên cánh đồng lớn vụ lúa này tại xã Khánh Bình Tây Bắc, huyện Trần Văn Thời, như lời khẳng định cho sự lỏng lẻo trong mối liên kết "4 nhà". Mặc dù được tổ chức khá bài bản với phần ký kết giao ước trách nhiệm giữa các bên, gồm: Chi cục Phát triển nông thôn, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Phòng NN&PTNT huyện, UBND xã, HTX, Trung tâm Khuyến nông - Khuyến ngư và Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu Nông sản Thực phẩm Cà Mau, nhưng hiện nay vẫn gặp trục trặc trong đầu ra nông sản.

Hợp đồng chỉ là hình thức

Giữa trưa trời nắng như đổ lửa, ông Nguyễn Thanh Trường, Giám đốc Xí nghiệp Chế biến lương thực Thới Bình vẫn len lỏi đến từng nhà để thanh toán tiền lúa cho nông dân. Ông Nguyễn Thanh Trường thở dài chia sẻ: “Đã đích thân xuống đây 3-4 ngày mà mới thu mua được khoảng 150 tấn lúa, trong khi lúa ngoài đồng không còn lại bao nhiêu”.

Mặc dù đã ký cam kết, nhưng trong vụ mùa này, hơn 50% diện tích lúa trên cánh đồng lớn xã Khánh Bình Tây Bắc đã được người dân bán cho thương lái bên ngoài.

Cánh đồng lớn xã Khánh Bình Tây Bắc khoảng 200 ha, vụ mùa này có khoảng 150 ha nằm trong vùng Dự án ICMP của Sở NN&PTNT. Đây là dự án hình mẫu trong triển khai liên kết 4 nhà. Trong đó, Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu Nông sản Thực phẩm Cà Mau là đơn vị bao tiêu sản phẩm cho người dân.

Ông Nguyễn Thanh Trường cho biết, tham gia dự án, công ty đã triển khai ký hợp đồng với HTX Kinh Dớn. Theo đó, HTX là đơn vị đứng ra ký cam kết và thu mua lúa trực tiếp của người dân trên diện tích khoảng 150 ha, gồm 180 hộ dân, ước sản lượng khoảng 750 tấn và đã tiến hành đặt cọc 100 triệu đồng.

Theo ông Nguyễn Trường Đời, Giám đốc HTX Kinh Dớn, với giá sàn ban đầu trong hợp đồng, công ty thu mua giá tối thiểu 5.000 đồng/kg. Tuy nhiên, khi lúa chuẩn bị thu hoạch thì thương lái vào ra giá 5.100 đồng/kg. HTX có bàn bạc và thống nhất với công ty là mua của nông dân cũng với giá 5.100 đồng/kg. Khi thương lái tiếp tục tăng giá lên 5.120 đồng, rồi 5170 đồng/kg, một số bà con mặc dù đã ký cam kết nhưng vẫn bán ra bên ngoài cho thương lái, HTX cùng chính quyền địa phương đã vận động hết mức nhưng không được.

Tuy nhiên, còn nguyên nhân nữa khiến người dân bán lúa cho thương lái với số lượng khá lớn như hiện nay, theo ông Nguyễn Trường Đời, do yêu cầu chất lượng lúa công ty đưa ra còn cao (độ lẫn 10%, tức 100 hạt được 10 hạt lẫn) nên một số hộ tâm lý sợ lúa của mình không đủ tiêu chuẩn nên bán ra ngoài dù chỉ bằng giá với công ty mua.

Anh Nguyễn Vũ Trường, thành viên đội thu mua của HTX, cho biết: "Khi chuẩn bị thu hoạch, thấy thương lái bên ngoài vào mua và hét giá quá cao nên nhận thấy không thể giữ được lúa của người dân, chúng tôi đã báo cáo từ xã đến huyện nhưng không thấy có giải pháp can thiệp. Chỉ vài ngày sau khi thu hoạch, diện tích lúa còn lại chỉ khoảng 20 ha, tương đương 100 tấn lúa".

Như vậy, nếu toàn bộ diện tích còn lại người dân bán cho công ty thì tổng sản lượng có thể thu mua được khoảng 250 tấn, so với dự kiến ban đầu thấp nhất cũng 700 tấn. Ông Nguyễn Thanh Trường chia sẻ, sau khi ký giao ước với Sở NN&PTNT, công ty đã quyết liệt tìm đầu ra để đảm bảo thu mua hết toàn bộ sản lượng lúa của người dân. Theo đó, hợp đồng mà công ty đã ký với đối tác là 500 tấn, song thực tế với diện tích lúa còn lại thì khó có thể đảm bảo thực hiện hợp đồng này với đối tác.

Ông Nguyễn Thanh Trường bức xúc, công ty không phải không chấp nhận tăng giá cho người dân mà hiện tại gần như những thửa lúa đẹp đã được bán hết cho thương lái bên ngoài. Như vậy, dù đã ký hợp đồng giao kết giữa các bên nhưng chẳng qua cũng chỉ là hình thức.

Vì lợi ích chung và lâu dài

Là đối tượng chính làm ra sản phẩm, người nông dân giữ một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất nông nghiệp. Đời sống của nông dân lại bấp bênh là một trong những nguyên nhân chính khiến mắt xích này trong chuỗi sản xuất nông nghiệp còn khá lỏng lẻo. Thực trạng phá vỡ hợp đồng bao tiêu sản phẩm khi giá thị trường tăng cao giữa người dân và doanh nghiệp thời gian qua không hề hiếm. T

Tình trạng ùn tắc, ế thừa của nhiều loại nông sản kéo dài suốt nhiều năm qua càng trở nên nhức nhối. Lâu nay, nông dân vẫn sản xuất theo kiểu tự phát, đến mùa vụ nào là trồng loại nông sản đó, rồi thu hoạch ồ ạt, dẫn tới nguồn cung lớn. Điệp khúc được mùa rớt giá cứ thế tiếp diễn. Liên kết "4 nhà" ra đời được xem là khâu đột phá để thúc đẩy sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn phát triển một cách bền vững.

Tuy nhiên, liên kết thì phải thật sự bền chặt, còn như hiện nay, chỉ vì một tí lợi ích trước mắt mà bỏ quên lợi ích lớn và lâu dài thì sự ùn tắc đầu ra, được mùa rớt giá sẽ còn tiếp diễn. Bao năm nay, phần lớn các doanh nghiệp vẫn quen lối làm ăn bằng cách dựa vào thương lái để thu mua nông sản mà không liên kết trực tiếp với nông dân. Do đó, nông dân thường xuyên bị động, bị thương lái ghìm giá, ép giá…

Rõ ràng, sự liên kết thiếu chặt chẽ, thậm chí "đứt mạch” trong chuỗi sản xuất đã đẩy ngành nông nghiệp đến thực trạng như hiện nay. Vai trò của mối liên kết "4 nhà” đã được Chính phủ quan tâm và đặt ra từ năm 2002, với Quyết định 80/2002/QĐ-TTg. Tiếp theo đó là các chính sách hỗ trợ, thúc đẩy việc thực hiện như: Chỉ thị 25/2008/CT-TTg về việc tăng cường chỉ đạo tiêu thụ nông sản thông qua hợp đồng; Chỉ thị 1965/CT-BNN-TT năm 2013 về việc đẩy mạnh liên kết sản xuất, tiêu thụ nông sản theo mô hình cánh đồng mẫu lớn...

Tuy nhiên, hơn một thập kỷ qua, mối liên kết này vẫn chưa được kết nối chặt chẽ như kỳ vọng. Cần phải nhìn nhận rõ ràng rằng, chỉ khi nào mối liên kết đó được bền chặt, có sự tương tác, hỗ trợ lẫn nhau thì ngành nông nghiệp mới có thể phát triển bền vững, bài toán ùn tắc nông sản lúc đó mới chính thức được giải quyết./.

Bài và ảnh: Nguyễn Phú