Biến vật liệu nạo vét thành nguồn lực tài nguyên

Cà Mau là địa phương có hệ thống sông, kênh, rạch dày đặc, với khoảng 14.000 km, cùng hơn 310 km bờ biển, nhiều cửa sông, cửa biển và hệ thống công trình thuỷ lợi phục vụ sản xuất, giao thông thuỷ, phòng chống thiên tai và phát triển kinh tế - xã hội. Trong điều kiện biến đổi khí hậu, nước biển dâng, sụt lún đất, xâm nhập mặn, suy giảm nguồn bùn cát từ thượng nguồn và diễn biến bồi - xói ngày càng phức tạp, nhiều tuyến kênh, cửa sông, cửa biển nhanh chóng bị bồi lắng, ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước, giao thông thuỷ, sản xuất và đời sống người dân.

• Bờ sông Gành Hào, xã Định Thành tiếp tục sạt lở
• Gần 19 tỷ đồng đầu tư 7 công trình kè chống sạt lở tại xã Tân Hưng
• Xã U Minh ra quân trồng cây mắm chống sạt lở ven sông

Áp lực chống sạt lở

Trước diễn biến sạt lở ngày càng phức tạp, Cà Mau đang đứng trước nhu cầu đầu tư rất lớn để bảo vệ hệ thống bờ sông, bờ biển và không gian phát triển ven biển. Theo ngành nông nghiệp và môi trường tỉnh, địa phương đã xây dựng các đề xuất hỗ trợ từ Trung ương với tổng nhu cầu kinh phí lên đến hơn 20 ngàn tỷ đồng cho nhiều nhóm công trình phòng, chống sạt lở.

Đồng chí Huỳnh Quốc Việt, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh uỷ cùng với Ban Quản lý rừng phòng hộ Đất Mũi và Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau nắm bắt tình hình công tác quản lý, bảo vệ rừng tại xã Đất Mũi (tháng 3/2026).

Ông Phạm Văn Mười, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, cho biết: “Sở đã tham mưu UBND tỉnh đề xuất Trung ương quan tâm hỗ trợ tỉnh đầu tư phòng, chống sạt lở, cụ thể: sạt lở bờ sông chiều dài 68 km, kinh phí 1.474 tỷ đồng; đề xuất 57,6 km kè chống sạt lở bờ biển khẩn cấp, 4.200 tỷ đồng; 54,2 km kè chống sạt lở bờ biển, 4.300 tỷ đồng; 27,12 km kè lấn biển, 10.441 tỷ đồng”.

Kè chắn sóng bên ngoài, cùng đê biển Tây giữ ngọt, bảo vệ sản xuất bên trong tại hòn Ðá Bạc.

Những con số này cho thấy nhu cầu đầu tư bảo vệ bờ sông, bờ biển của Cà Mau rất lớn. Trong khi nguồn lực ngân sách còn hạn chế, việc tìm kiếm những giải pháp vừa hiệu quả, vừa tiết kiệm, đồng thời tận dụng được nguồn vật liệu tại chỗ là yêu cầu có ý nghĩa quan trọng. Nếu vật liệu sau nạo vét phù hợp được sử dụng để gây bồi, tạo bãi tại những khu vực có điều kiện thích hợp, nguồn lực dành cho xử lý, vận chuyển và tập kết vật liệu có thể được giảm bớt. Quan trọng hơn, vật liệu này có thể góp phần tạo nền cho phục hồi hệ sinh thái ven biển.

Ðiểm nghẽn từ cơ chế

Theo các địa phương, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là hoạt động nạo vét chưa thực sự chủ động, trong khi cơ chế quản lý giữa các cấp còn những điểm chưa đồng bộ. Tại những vùng sản xuất phụ thuộc lớn vào hệ thống thuỷ lợi, việc duy trì lòng kênh thông thoáng có ý nghĩa trực tiếp đối với sản xuất và đời sống người dân. Tuy nhiên, ở cấp xã, công tác này đang gặp một nghịch lý: nhu cầu nạo vét rất lớn nhưng khả năng chủ động về nguồn lực và cơ chế lại hạn chế.

Ông Trần Hoàng Khải, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Hậu, cho rằng, sự khác biệt về thẩm quyền quản lý đang tạo ra khoảng trống trong tổ chức nạo vét. Với các tuyến kênh cấp I, II, III do tỉnh quản lý, địa phương có thể thực hiện theo đề án và kết hợp tận thu vật liệu. Ngược lại, hệ thống kênh nội đồng thuộc cấp xã quản lý lại không được áp dụng cơ chế tương tự. Nguồn kinh phí dành cho nạo vét hiện chủ yếu phụ thuộc vào việc phân bổ hằng năm của Sở Nông nghiệp và Môi trường cho các xã, trong khi nhu cầu thực tế phát sinh thường xuyên, đặc biệt tại những khu vực có tốc độ bồi lắng cao.

Theo ông Khải, nếu không sớm có cơ chế tháo gỡ, không chỉ ảnh hưởng đến khả năng cấp, thoát nước mà còn làm tăng chi phí khi phải xử lý vật liệu sau nạo vét. Việc đó đòi hỏi phải trao thêm tính chủ động cho cấp cơ sở, đồng thời xây dựng quy trình quản lý vật liệu nạo vét rõ ràng, minh bạch. Ðịa phương có thể được phép tổ chức nạo vét theo kế hoạch, tận dụng vật liệu phù hợp cho san lấp, cải tạo mặt bằng hoặc các công trình công ích, nhưng phải bảo đảm kiểm soát chặt chẽ khối lượng và mục đích sử dụng.

Nếu gỡ được điểm nghẽn này, công tác duy tu kênh nội đồng không còn chỉ phụ thuộc vào việc “chờ vốn”, mà có thể huy động thêm nguồn lực từ chính vật liệu phát sinh trong quá trình nạo vét.

Tận dụng bùn để phục hồi rừng ngập mặn

Ðây là hướng được ngành kiểm lâm Cà Mau đặc biệt quan tâm trong bối cảnh tỉnh đang triển khai các nhiệm vụ bảo vệ và phát triển rừng ven biển.

Công trình kè chắn sóng phía ngoài và kè rọ đá bên trong tại cửa biển vàm Sào Lưới, ấp Sào Lưới, xã Ðá Bạc giúp hạn chế sạt lở ven biển.

Ông Trần Văn Hùng, Phó Chi cục trưởng phụ trách Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cà Mau, cho biết: "Giai đoạn 2026-2030, mục tiêu phục hồi trên 600 ha rừng để khôi phục lại các khu vực rừng ven biển. Tận dụng bùn để gây bồi, tạo bãi, phục hồi rừng ngập mặn. Từ góc độ sinh thái, việc gây bồi không chỉ nhằm tạo thêm diện tích đất mà còn tạo điều kiện để các loài cây ngập mặn tiên phong tái sinh. Khi nền bãi được nâng cao và ổn định, cây phát triển sẽ tiếp tục giữ phù sa, giảm năng lượng sóng, góp phần bảo vệ bờ và tạo môi trường thuận lợi cho hệ sinh thái ven biển".

Tuy nhiên, đây không phải là việc đưa bùn nạo vét một cách cơ học ra vùng ven biển. Vật liệu phải được đánh giá về thành phần, chất lượng, mức độ ô nhiễm; đồng thời phải nghiên cứu kỹ chế độ thuỷ triều, dòng chảy, sóng, địa hình đáy và khả năng tích tụ trầm tích tại khu vực tiếp nhận.

Ðể giải pháp đi vào thực tế, điều quan trọng nhất vẫn là hoàn thiện cơ chế, chính sách. Cần có quy định rõ ràng về phân loại, quản lý và sử dụng vật liệu nạo vét; phân định giữa vật liệu phục vụ duy tu, sản xuất, công ích và khoáng sản khai thác thương mại. Kết hợp giữa cơ chế chính sách phù hợp, khoa học - công nghệ hiện đại và sự tham gia của cộng đồng, doanh nghiệp, Cà Mau có thể hình thành mô hình quản lý vật liệu nạo vét theo hướng kinh tế tuần hoàn, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển bền vững./.

Loan Phương