Hoà giải ở cơ sở: Gắn kết tình làng nghĩa xóm

Hàng ngàn vụ mâu thuẫn từ va chạm nhỏ, tranh chấp ranh đất, lối đi đến bất hoà trong hôn nhân hay giữa các hộ dân đều được hoà giải êm thấm, thuận tình ngay tại cơ sở. Nhiều địa phương có tỷ lệ hoà giải thành trên 85%, một số xã đạt 100%. Kết quả đó cho thấy, 6.169 hoà giải viên cơ sở của 830 tổ hoà giải đã nỗ lực dùng kiến thức, kinh nghiệm, uy tín và nhiệt huyết, trách nhiệm giúp người dân trong khóm, ấp hàn gắn tình làng nghĩa xóm, dập tắt mâu thuẫn, giữ gìn trật tự, bình yên xóm làng.

• Huy động đội ngũ am hiểu pháp luật vào hoà giải ở cơ sở
• Kết quả sau kiện toàn tổ hoà giải ở cơ sở
• Nâng cao chất lượng hoà giải ở cơ sở

Quy định pháp lý nền tảng

Cùng với các quy định của Luật Hoà giải ở cơ sở, Nghị định số 15 và Nghị quyết liên tịch số 01 năm 2014 của Chính phủ về hoà giải ở cơ sở là hành lang pháp lý khẳng định sự quan tâm ngày càng cao của Ðảng, Nhà nước đối với công tác hoà giải theo phương thức ngăn chặn mâu thuẫn từ sớm, từ xa, từ cơ sở, mang tính tự nguyện, mềm dẻo tại cộng đồng dân cư.

Cán bộ tư pháp xã Hoà Bình họp các tổ hoà giải trao đổi công việc hằng tháng.

Theo quy định của luật hiện hành, phạm vi hoà giải ở cơ sở tập trung vào các vụ, việc mâu thuẫn phát sinh trong đời sống hằng ngày: từ quan hệ gia đình (vợ chồng bất hoà, nuôi dưỡng, phân chia tài sản thừa kế trong nội bộ), quan hệ dân sự (ranh giới đất đai, lối đi chung, sử dụng nguồn nước, bồi thường thiệt hại nhỏ), đến các hành vi vi phạm pháp luật mà theo quy định chưa đến mức bị xử lý vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Ranh giới này được pháp luật quy định rất chặt chẽ, sẽ không hoà giải khi đối tượng thực hiện hành vi xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng hoặc các tội phạm hình sự.

"Luật Hoà giải ở cơ sở cũng đặt vấn đề tôn trọng sự tự nguyện, không áp đặt ý chí chủ quan hay cưỡng chế các bên, vận dụng để động viên, khuyến khích, khuyên giải là chính. Bên cạnh đó, nội dung hoà giải phải phù hợp với chính sách, pháp luật của Nhà nước, chuẩn mực đạo đức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của Nhân dân. Hoà giải ở cơ sở kết hợp tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, kiên quyết loại trừ các hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan. Ðặc biệt, trong quá trình hoà giải, hoà giải viên cơ sở cần đảm bảo tính công bằng, thấu tình đạt lý; tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của cả 2 bên, biết lắng nghe và thấu hiểu", ông Tạ Quốc Thắng, Tổ trưởng Tổ hoà giải ấp Do Thới, xã Hoà Bình, cho biết.

Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 cũng đã luật hoá khi công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án. Theo đó, biên bản hoà giải thành tại cơ sở nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định sẽ được toà án xem xét ra quyết định công nhận. Sự công nhận này một lần nữa khẳng định giá trị pháp lý của thoả thuận hoà giải thành tại cơ sở, tăng niềm tin của Nhân dân cùng sự gắn kết tình làng nghĩa xóm.

Nhịp cầu gắn kết tình làng nghĩa xóm

Những mâu thuẫn phát sinh từ lao động, sản xuất đến sinh hoạt hằng ngày của người dân nếu không kịp thời lắng nghe, hoá giải sẽ rất dễ dẫn đến khiếu kiện phức tạp, ảnh hưởng tình hình trật tự, an ninh của địa phương.

Toàn tỉnh hiện có 830 tổ hoà giải; 6.169 hoà giải viên cơ sở, là cán bộ khóm, ấp như: bí thư chi bộ, trưởng ấp, đại diện mặt trận, phụ nữ, cựu chiến binh, nông dân, những vị cao niên, người có uy tín trong đồng bào dân tộc. Ở địa phương, họ có thể được xem là “thẩm phán” bất đắc dĩ, không có bản án, không phiên toà nhưng hiệu quả giải quyết mâu thuẫn rất cao.

Tổ hoà giải ấp Do Thới, xã Hoà Bình họp đánh giá thuận lợi, khó khăn trong thực hiện công tác hoà giải ở cơ sở.

Chị Phan Thị Tuyết Mai, chuyên viên phụ trách tư pháp Văn phòng UBND xã Hoà Bình, cho biết: "Hoà giải viên cơ sở luôn bám sát địa bàn, nắm chắc nhân thân, hoàn cảnh của các bên tranh chấp. Ðồng thời, chủ động phát hiện và tiếp cận vụ việc ngay khi phát sinh. Hoà giải viên cơ sở giải thích pháp luật kết hợp vận động, thuyết phục đúng thời điểm đã ngăn chặn hiệu quả mâu thuẫn, góp phần hạn chế hành vi vi phạm pháp luật trên địa bàn".

Tỷ lệ hoà giải thành ở cơ sở của tỉnh trong 9 tháng năm 2026 đạt 81%, trong đó, nhiều vụ việc tranh chấp dân sự, hôn nhân - gia đình, đất đai, mâu thuẫn trong nội bộ dân cư... đã giải quyết dứt điểm mâu thuẫn tại chỗ, giúp hạn chế phát sinh đơn thư khiếu nại, tố cáo vượt cấp lên UBND hoặc toà án nhân dân các cấp. Qua đó, tiết kiệm chi phí, thời gian của đương sự, giảm tải áp lực cho các cơ quan hành chính, tố tụng. Từ thực tiễn cơ sở, những cách làm hay, mô hình hiệu quả đã được nhân rộng tại nhiều địa bàn như: “Tổ hoà giải 5 tốt”, “Hoà giải gắn với công tác dân vận khéo”, hay phát huy vai trò của dòng tộc, người có uy tín trong đồng bào Khmer... đội ngũ hoà giải viên cơ sở trở thành nhịp cầu gắn kết tình làng nghĩa xóm.

Ðể nâng cao chất lượng công tác hoà giải trong giai đoạn hiện nay, tỉnh Cà Mau tiếp tục củng cố, kiện toàn các tổ hoà giải ở cơ sở cùng với kiện toàn khóm, ấp vào tháng 7/2026. Cùng với đó, nâng cao chất lượng hoạt động của các tổ hoà giải; thực hiện chi trả đầy đủ, kịp thời chế độ thù lao vụ việc, bố trí kinh phí hoạt động theo đúng quy định. Ðồng thời, Sở Tư pháp tăng cường các lớp tập huấn nghiệp vụ, đổi mới nội dung bồi dưỡng theo hướng tăng thời lượng tập huấn kỹ năng tiếp cận, tâm lý tiếp xúc đương sự và xử lý tình huống thực tế, bảo đảm hoà giải viên cập nhật kịp thời văn bản pháp luật mới ban hành.

Hoà giải cơ sở giúp giải quyết dứt điểm mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cơ sở theo quy định pháp luật và sự đồng thuận của các bên là giải pháp căn bản, hiệu quả trong phòng ngừa vi phạm pháp luật, giảm áp lực khiếu kiện lên cơ quan Nhà nước. Từ đó, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và giữ vững an ninh, trật tự tại địa phương.

Kim Phượng