Chuyến đò chở thanh xuân và những giấc mơ không lạc dòng

Cách đây hơn 10 năm, trong một lần về ấp Thuận Tạo (xã Tân Tiến, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau cũ) đưa tin lễ khánh thành điểm trường mới, tôi vô tình gặp và phỏng vấn cậu bé Nguyễn Quốc Út. Khi ấy, Út mới học lớp 2. Hỏi về ước mơ dưới mái trường khang trang, cậu bé ấp úng: “Con chỉ cần học lên tới lớp Tư thôi” !?

• Tấm lòng với trẻ em nghèo
• Những trang viết, cánh sóng gieo mầm tri thức
• 10 năm chuyến đò kết nối ước mơ tri thức

Câu trả lời lạ lùng ấy khiến tôi nhói lòng. “Sao con không muốn học cao hơn nữa?” - Và rồi, từ lời kể ngây ngô của đứa trẻ, tôi lặng người khi nghe câu chuyện về cửa biển Giá Lồng Đèn thời điểm đó: nơi chưa từng có đứa trẻ nào học quá lớp 5.

Lời tâm sự của cậu học trò nhỏ trong ngày khai trường năm ấy đã thắp lên những trăn trở trong lòng chúng tôi - những phóng viên, cũng là đoàn viên Chi đoàn Đài Phát thanh - Truyền hình Cà Mau (nay là Báo và phát thanh, truyền hình Cà Mau). Một hành trình nâng niu con chữ bên chân sóng bắt đầu từ chính nỗi day dứt ấy.

Đều đặn qua từng năm học, Chi đoàn Đài Phát thanh - Truyền hình Cà Mau (nay là Báo và phát thanh, truyền hình Cà Mau) hỗ trợ 50% chi phí tiền đò cho học sinh cửa biển.

Khúc quanh của những con chữ “lạc dòng”(*)

Để tìm hiểu tận cùng cái sự học “chìm nổi” nơi cửa biển, chúng tôi tìm gặp những “cư dân nhí” tại Giá Lồng Đèn. Nguyễn Chí Khang và Nguyễn Quốc Nhật khi ấy mới 13 tuổi nhưng đã có “thâm niên” đi biển 2-3 năm.

Ở cái tuổi lẽ ra đang miệt mài bên trang sách, các em đã trở thành những ngư dân thực thụ, hằng ngày đối mặt với hiểm nguy ngoài khơi. Khang bùi ngùi nhớ lại lần hai anh em suýt bỏ mạng giữa cơn giông khi chiếc vỏ lãi bị gió đánh bạt ra biển, phải chật vật lắm mới thoát chết trở về.

Ước mơ của những đứa trẻ nơi đây cứ thế bị bào mòn bởi sự khắc nghiệt của hoàn cảnh. Quốc Nhật từng mơ trở thành kỹ sư, nhưng rồi em ngậm ngùi chấp nhận thực tế: “Giờ nghỉ học rồi, ước mơ của con là làm nghề biển thôi”. Với các em, áp lực cơm áo gạo tiền cứ tăng dần theo mỗi năm học, khiến con chữ cứ thế “lạc dòng”.

Câu chuyện những “công dân nhí” sớm rành nghề biển, dang dở việc học là lý do để chương trình “Chuyến đò an toàn cho học sinh cửa biển” được khởi xướng (Ảnh chụp năm 2018).

Chuyện bỏ học ở cửa biển Giá Lồng Đèn không phải điều mới lạ. Nó như một vòng lặp “cha truyền con nối” đầy xót xa. Anh Nguyễn Văn Hùng, một phụ huynh nơi đây, buồn bã thở dài: “Buồn lắm chớ, tại mình ít chữ…”. Câu nói bỏ lửng như một sự bất lực trước rào cản kinh tế quá lớn.

Đến khi đại dịch Covid-19 ập đến, con đường đến trường của trẻ em nghèo càng thêm trắc trở. Tôi vẫn nhớ như in đôi mắt đượm buồn của Lâm Hải Duyên, cô bé chưa kịp bước vào lớp 5 đã phải gác lại giấc mơ học hành để vào rừng bắt ốc, bắt chù ụ phụ giúp gia đình.

Duyên nói trong nước mắt: “Nhà con khó khăn quá, không có mạng hay điện thoại để học trực tuyến nên con không học được nữa. Năm nay con nghỉ học luôn”.

Mỗi năm học qua đi, trường lớp lại vắng thêm vài đứa trẻ. Rời trường, các em vào rừng, ra biển, bắt đầu cuộc đời chông chênh như cha anh trước đó. Câu chuyện về những con chữ “lạc dòng” năm ấy đã trở thành nỗi trăn trở khôn nguôi trong suốt hành trình làm báo của tôi. Đó cũng là lý do để “Chuyến đò an toàn cho học sinh cửa biển” được duy trì từ năm 2017 đến nay.

Mười năm "vững tay chèo"

Bắt đầu nhen nhóm từ năm học 2017-2018, đến năm học 2025-2026, chương trình “Chuyến đò an toàn cho học sinh cửa biển” đã bước sang năm thứ 11. Có những năm, nhờ sự đồng hành của các đơn vị, chúng tôi đến với các em hai lần vào dịp hè và Tết.

Trong năm học đầu tiên 2017-2018, chương trình hỗ trợ khoảng 10 học sinh vùng cửa biển đến trường.

Mô hình được Chi đoàn duy trì đều đặn bằng tất cả tâm huyết của người làm báo, làm công tác Đoàn: khảo sát thực tế, thống kê học sinh, viết bài tuyên truyền, vận động và kết nối nhà hảo tâm.

Để mang niềm vui đến cho tụi nhỏ, hành trình chưa bao giờ dễ dàng. Từ trung tâm tỉnh Cà Mau, chúng tôi phải đi xe hơn 90 phút đến bến đò xã Tân Tiến, rồi tiếp tục di chuyển thêm khoảng 30 phút đường sông mới đến cửa biển.

Những hành trình vượt sông đến với các em giúp mọi người thấu hiểu hơn con đường đến trường nhiều chông chênh của trẻ em cửa biển.

Riêng năm học 2025-2026, Chi đoàn đã kết nối Quỹ thiện nguyện Lê Thành Tâm (TP Hồ Chí Minh) hỗ trợ hơn 7 triệu đồng mỗi tháng, tương đương hơn 65 triệu đồng cho cả năm học để lo chi phí tiền đò cho các em; đồng thời trao tặng 38 suất quà tiếp sức đến trường với tổng kinh phí khoảng 25 triệu đồng.

Tôi luôn nhớ mỗi lần đoàn đến, căn nhà sàn nơi cửa biển lại rộn rã tiếng cười. Trẻ con háo hức nhận quà, tham gia trò chơi tập thể và biểu diễn những tiết mục “cây nhà lá vườn” đậm chất sông nước.

Đồng hành cùng chương trình năm nay, chị Nguyễn Thị Ngọc Mai, Tổng Giám đốc Công ty Phú Cường, xúc động: “Thấu hiểu những vất vả của các bé trên hành trình tìm kiếm con chữ, chúng tôi tìm đến đây để cùng nấu ăn, cùng chơi và trao những món quà nhỏ. Hy vọng đây sẽ là nguồn động viên để các em có thêm nghị lực, vững tin hơn vào tương lai”.

Những căn nhà sàn nơi cửa biển dần trở thành điểm hẹn quen thuộc của chương trình qua nhiều năm duy trì hoạt động.

Phía sau những nụ cười hồn nhiên ấy là ý chí kiên cường của những “mầm xanh” vùng sông nước.

Em Nguyễn Thị Khánh Băng, học sinh Trường Tiểu học Tân Tiến, vừa chuẩn bị xuống đò về nhà sau buổi nhận quà, vừa bộc bạch: “Con thường dậy từ 4 giờ sáng để kịp chuyến đò lúc 5 giờ, đi hơn một tiếng mới tới trường. Nhiều bạn quanh con cực quá nên học hết cấp 1 là nghỉ. Hôm nay được các cô chú tặng quà, hỗ trợ tiền đò, con hạnh phúc lắm. Con hứa sẽ đi học đều hơn”.

Cùng chung quyết tâm ấy, em Trần Nhã Thư bày tỏ: “Con mong các cô chú đến thường xuyên để tụi con có thêm đồ dùng học tập. Con hứa sẽ học thật tốt để lớn lên có công việc ổn định, đi làm kiếm tiền lo cho bà nội”.

Những lời nói ấy như liều thuốc tinh thần, xua tan mọi mệt mỏi của chúng tôi sau chặng đường dài hơn 10 năm chở những ước mơ nhỏ nơi cửa biển.

Những sân chơi giản dị nhưng lưu giữ nhiều ký ức đẹp của các thế hệ học sinh vùng Giá Lồng Đèn suốt hơn 10 năm qua.

Con đường nối những ước mơ…

“Anh Hải ơi, mừng quá, có đường cho tụi nhỏ đi rồi!” - Tiếng reo vui từ đầu dây bên kia của anh Nguyễn Minh Thái, Bí thư Xã đoàn Tân Tiến, khiến lòng tôi trào dâng cảm xúc khó tả. Tôi mừng đến rơi nước mắt. Sau hơn một thập kỷ, học sinh cửa biển Giá Lồng Đèn đã chính thức chấm dứt cảnh “luỵ đò”.

Con đường giao thông nông thôn mới rộng 1,5m, dài hơn 6.500m nối từ tiểu khu 97 (ấp Phú Nhuận, xã Tân Tiến) ra tuyến lộ đồng bằng dẫn về trung tâm xã đã hoàn thành. Giờ đây, trẻ em cửa biển Giá Lồng Đèn chỉ cần được cha mẹ đưa qua sông vài phút là có thể tự đạp xe đến trường. Chuyến đò độc đạo “nuôi chữ” đong đưa đầy hiểm nguy năm nào nay đã hoàn thành sứ mệnh.

Từ đây, tụi nhỏ cửa biển Giá Lồng Đèn tự đạp xe đến trường.

Anh Nguyễn Minh Thái phấn khởi chia sẻ thêm: “Có đường rồi, mỗi ngày gia đình chỉ cần đưa các em qua sông là các em tự đạp xe đi học, không còn phải thức khuya dậy sớm đón đò như trước nữa. Năm học tới, Xã đoàn sẽ tiếp tục vận động xe đạp tặng các em”.

Nhìn lại chặng đường hơn 10 năm với 11 lần duy trì kết nối, nhìn lại danh sách 38 học sinh được hỗ trợ trong năm học cuối cùng này, trong đó có những em đã kiên trì học lên lớp 7, lớp 8, chúng tôi biết hành trình của mình đã đơm hoa kết trái. Những “hạnh phúc nhỏ” ấy chính là quả ngọt bền bỉ trong cuộc đời làm báo, làm công tác Đoàn của tôi.

Tạm biệt cửa biển. Tạm biệt chuyến đò thân thương, nơi có những đứa trẻ mắt trong veo mỗi ngày thức dậy từ 4 giờ sáng để kịp chuyến đò nuôi chữ. Suốt hơn 10 năm qua, chúng tôi đi cùng các em, và hôm nay, con đường mới đã thay chúng tôi làm điều đó.

Năm học 2025-2026 là lần thứ 11 chương trình được tổ chức, đồng thời khép lại hành trình hơn 10 năm đồng hành cùng học sinh cửa biển.

Hành trình nhỏ của Chi đoàn dừng lại ở đây, nhưng giấc mơ của tụi nhỏ thì chỉ vừa mới bắt đầu. Tôi tin, bằng sự bền bỉ của đất và người nơi chân sóng, những mầm xanh gian khó ấy sẽ biết cách bén rễ thật sâu, vươn mình thật cao và đi thật xa trên con đường tri thức.

Ghi chép của Trịnh Hải

          (*) Tên phóng sự Nhóm tác giả Trịnh Hải - Duyên Hải - Vân Anh - Đăng Khoa đoạt giải Bạc tại Liên hoan Truyền hình toàn quốc năm 2023