Truyền hình
Những năm gần đây, cá đồng vùng ngọt Cà Mau ngày một ít dần. Bên cạnh tác động của thời tiết, môi trường, tình trạng khai thác thiếu kiểm soát, nhất là các hình thức tận diệt, khiến nguồn lợi suy giảm.
Trước thực trạng đó, Tỉnh uỷ Cà Mau ban hành Chỉ thị số 17-CT/TU ngày 26/2/2024 và Chỉ thị số 01-CT/TU ngày 28/11/2025, tăng cường ngăn chặn khai thác nguồn lợi thuỷ sản có tính huỷ diệt. Thực hiện chỉ đạo, lực lượng chức năng đã đẩy mạnh kiểm tra, xử lý vi phạm.
Tuy nhiên, đồng ruộng rộng, kênh rạch chằng chịt, không thể kiểm soát từng bờ kênh, tay lưới. Muốn giữ nguồn lợi lâu dài, người dân phải cùng tham gia. Chỉ khi mọi người hiểu rằng chừa lại cá hôm nay là giữ cái ăn, cái nghề cho ngày mai, thì bảo vệ nguồn lợi mới trở thành ý thức tự giác.
Giữ mạch cá đồng từ trong xóm, ấp
Đầu mùa mưa, nước bắt đầu tràn đồng cũng là lúc cá đồng bước vào mùa sinh sản. Đây là thời điểm lực lượng chức năng ở nhiều địa phương vùng ngọt tăng cường kiểm tra, tuyên truyền, ngăn chặn các hình thức đánh bắt mang tính tận diệt.
Uỷ viên Ban Thường vụ Tỉnh uỷ, Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ Hồ Trung Việt cùng lãnh đạo xã Khánh Bình thả cá giống, tái tạo nguồn lợi cá đồng tại các tuyến kênh, rạch thuộc Ấp 5.
Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, riêng trong tháng 7/2026, toàn tỉnh tổ chức 228 cuộc tuyên truyền với hơn 5.000 lượt người tham gia; hàng trăm bản tin được phát trên hệ thống truyền thanh cơ sở. Trung tuần tháng 8, các đoàn kiểm tra tiếp tục đến những địa bàn trọng điểm như Khánh Lâm, U Minh, Vĩnh Phước… vận động, nhắc nhở người dân chấp hành quy định bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản.
Gần 300 hộ dân tự nguyện ký cam kết không sử dụng xung điện, chất nổ, chất độc và các loại ngư cụ cấm. Nhiều hàng đáy, đăng chắn trái phép cũng được tháo dỡ, trả lại sự thông thoáng cho dòng chảy.
Điều đáng mừng là từ tuyên truyền đã có những thay đổi cụ thể. Có người từng kiếm sống bằng cách đánh bắt sử dụng công cụ kích điện, nay trở lại cách đánh bắt truyền thống; có hộ chủ động nhắc nhau không khai thác vào mùa cá sinh sản.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau Phạm Văn Mười cho biết, bên cạnh xử lý vi phạm, ngành chức năng đang phát huy vai trò của cộng đồng. Tổ an ninh, trật tự ở cơ sở được vận động tham gia phát hiện, cung cấp thông tin; đường dây nóng được duy trì để người dân phản ánh hành vi khai thác tận diệt. Một số hộ còn chủ động giao nộp dụng cụ kích điện tự chế, phối hợp tố giác vi phạm.
“ Xử phạt chỉ làm người ta sợ bị phạt một thời gian. Chỉ khi người dân thấy giữ nguồn lợi cũng là giữ sinh kế của mình thì việc bảo vệ mới có thể đi đường dài”, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau Phạm Văn Mười nhấn mạnh.
Có sinh kế, mới giữ được lâu dài
Từ câu chuyện quản lý nguồn lợi, một vấn đề lớn hơn đặt ra: Muốn người dân cùng giữ cá, việc bảo vệ phải gắn với sinh kế.
Anh Duy Ngọc Nguyễn, Bí thư Chi bộ, kiêm Trưởng ấp Bình Minh, Xã Trần Văn Thời, hiểu giá trị ấy từ chính mảnh ruộng của gia đình. Lớn lên ở vùng quê từng có những mùa cá đồng sinh sôi dày đặc, anh chứng kiến nguồn cá ngày một cạn kiệt. Từ mô hình lúa - cá của gia đình, anh nhận ra: Muốn sản xuất lâu dài, trước hết phải giữ được đất tốt, nguồn nước sạch và hệ sinh thái tự nhiên.
Nhưng một hộ làm thì chưa đủ. Anh Duy Ngọc Nguyễn bắt đầu vận động bà con cùng sản xuất, cùng giữ môi trường. Từ 23 thành viên trong ấp, anh kết nối thêm khoảng 30 thành viên ở các ấp khác trong xã, hình thành Tổ hợp tác Sản xuất, Dịch vụ và Du lịch sinh thái cộng đồng Bình Minh 2. Tổng diện tích sản xuất khoảng 260 ha, kết hợp trồng lúa hữu cơ, nuôi cá đồng và hoa màu.
Nông dân ấp Bình Minh, Xã Trần Văn Thời, khôi phục mô hình lúa - cá đồng, nâng cao hiệu quả sản xuất.
Theo anh Nguyễn, khi đồng lúa có thêm cá, cá có môi trường sinh trưởng, người dân có thêm thu nhập thì việc giữ nguồn lợi cũng trở thành lợi ích của chính mình.
“Làm sao để đồng lúa có thêm con cá, cá có môi trường mà lớn, bà con có thêm thu nhập thì bà con sẽ tự thấy giữ nguồn lợi là giữ cái lợi của mình”, anh chia sẻ.
Ông Nguyễn Út Hết, thành viên tổ hợp tác, cho biết, từ ngày làm mô hình lúa - cá, bà con có ý thức hơn trong việc giữ cá, giữ ruộng, giữ môi trường. “Cá còn thì mùa sau còn có cái mà bắt, cái mà làm ăn”, ông nói.
Từ câu chuyện của Tổ hợp tác Sản xuất, Dịch vụ và Du lịch sinh thái cộng đồng Bình Minh cho thấy, bảo vệ nguồn lợi chỉ bền khi người dân thấy được lợi ích của chính mình. Có sinh kế ổn định, bà con mới có thêm động lực để cùng giữ cá, giữ ruộng và giữ môi trường sống.
Để cá đồng trở lại những mùa nước
Ở Ấp 15, Xã Nguyễn Phích, ông Nguyễn Hoàng Hiếu đưa cá đồng vào mô hình du lịch sinh thái, thả cá ven tán rừng tràm, vừa tạo không gian sinh thái vừa có nguồn nguyên liệu chế biến các món ăn đặc sản phục vụ du khách.
“Đất này vốn nổi tiếng là xứ sở con cá đồng, mình làm du lịch mà tới lúc muốn tìm con cá đồng cũng không có thì coi sao được”, ông Hiếu kể.
Với ông, món ăn từ cá đồng còn là cách kể câu chuyện về U Minh: có cá đồng, món ăn quê, rừng tràm và không khí đồng quê, du khách sẽ cảm nhận rõ hơn nét riêng của vùng đất.
Từ con cá đồng, giá trị không chỉ nằm ở thu nhập từ việc đánh bắt mà còn có thể trở thành nguyên liệu, món ăn quê và sản phẩm du lịch. Nhưng trước hết, đồng nước phải còn cá.
Mô hình nuôi cá đồng kết hợp du lịch sinh thái của hộ ông Nguyễn Hoàng Hiếu, Ấp 15, Xã Nguyễn Phích, duy trì hơn 3 năm qua, thu hút khách du lịch.
Còn tại xã Khánh Bình, tái tạo nguồn lợi được thực hiện theo hướng không chỉ thả cá xuống kênh, rạch mà còn tạo môi trường để cá sinh trưởng.
Trong khuôn khổ Đề án thí điểm tái tạo nguồn lợi cá đồng năm 2026, địa phương đã thả gần 1,8 tấn cá giống, gồm cá lóc, cá rô, cá trê xuống các tuyến kênh, rạch. Trong đó, hơn 1.400 kg được thả tập trung tại khu vực quản lý ở Ấp 5 để theo dõi, đánh giá; số còn lại phân bổ cho 14 ấp.
Cùng với thả cá, người dân ra quân thu gom rác, phát dọn cỏ, vớt lục bình, khơi thông dòng chảy. Bởi muốn cá sống và sinh sôi thì trước hết phải giữ nguồn nước, giữ nơi cư trú tự nhiên.
Đồng chí Nguyễn Quốc Tiến, Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch HĐND xã Khánh Bình, cho biết, địa phương sẽ thực hiện nghiêm quy ước về thời điểm thả cá, thời gian cấm đánh bắt và loại ngư cụ cấm, để cá non có thời gian lớn lên.
“ Cái chính là bà con phải đồng lòng. Nhất là với những hộ còn mưu sinh bằng nghề đánh bắt, phải vận động để bà con hiểu rằng giữ cá hôm nay là giữ cái nghề, giữ cái ăn cho mình về lâu dài. Khi người dân cùng giám sát, thấy ai đánh bắt tận diệt thì nhắc nhau, cùng giữ nguồn nước, giữ con cá thì việc tái tạo mới có kết quả”, đồng chí Nguyễn Quốc Tiến nhấn mạnh.
Đề án tái tạo nguồn lợi cá đồng của xã Khánh Bình được triển khai với lộ trình, cơ chế quản lý và giám sát cụ thể, gắn trách nhiệm cho từng địa bàn, kết hợp bảo vệ môi trường và huy động người dân cùng tham gia quản lý, gìn giữ nguồn lợi. Đây là nền tảng để phục hồi hệ sinh thái nước ngọt, bảo vệ sinh kế lâu dài và phát triển nguồn lợi cá đồng theo hướng bền vững.
Giữ cả hồn quê
Từ những câu chuyện ở cơ sở, cá đồng đang được nhìn rộng hơn một nguồn lợi để khai thác. Con cá nằm trong câu chuyện của ruộng lúa, sinh kế, chế biến thực phẩm, du lịch và văn hoá vùng đất.
Một sản phẩm OCOP sẽ khó giữ giá trị nếu nguồn nguyên liệu bản địa ngày càng khan hiếm; du lịch sinh thái cũng khó hấp dẫn nếu du khách chỉ còn được nghe kể về những mùa tát đìa mà không còn thấy cá dưới dòng kênh.
Đồng chí Hồ Trung Việt, Uỷ viên Ban Thường vụ Tỉnh uỷ, Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ Cà Mau, cho rằng, mô hình tại Khánh Bình cần thêm thời gian để đánh giá hiệu quả qua mức độ phục hồi nguồn lợi, việc chấp hành quy ước và thay đổi nhận thức của người dân. Nếu hiệu quả, mô hình có thể nghiên cứu nhân rộng.
Bởi, hồi sinh cá đồng không thể làm theo phong trào. Thả cá chỉ là bước đầu; quan trọng là giữ môi trường sống, hạn chế khai thác tận diệt và để người dân hiểu rằng giữ con cá hôm nay là giữ nguồn lợi cho ngày mai.
Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Cà Mau lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định: phát triển bền vững phải gắn với bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên. Với vùng đất ngọt Cà Mau, giữ cá đồng là một cách cụ thể để hiện thực hoá mục tiêu ấy.
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau Phạm Văn Mười, thời gian tới, ngành chức năng tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, nhân rộng những mô hình hiệu quả, xây dựng giải pháp phù hợp từng vùng, từng khu vực có nguồn lợi cá đồng.
Khôi phục nguồn lợi cá đồng không chỉ là khôi phục con cá, mà còn là khôi phục sinh kế, phục hồi hệ sinh thái và gìn giữ một giá trị riêng có của vùng đất Cà Mau. Muốn làm được lâu dài thì phải trở thành việc chung của cộng đồng, để người dân không chỉ là người hưởng lợi mà còn là người trực tiếp giữ nguồn lợi.
Mỗi mùa mưa, nước lại theo sông rạch về đồng, mang theo cơ hội để cá sinh sôi và những vùng quê hồi phục sức sống. Nếu hôm nay còn khai thác tận diệt, ngày mai sẽ khó còn nguồn lợi để phục hồi. Còn nếu người dân biết chừa lại con cá, giữ nguồn nước, giữ môi trường sống, mỗi mùa nước về sẽ mang theo hy vọng về một sinh kế được nối dài.
Giữ cá hôm nay, cũng là giữ quê ngày mai./.
Trịnh Hồng Nhi - Phạm Quốc Rin
Xem thêm bình luận