Giữ lại miền ký ức - Bài 1: Những người gom nhặt dấu xưa

Có những vật dụng đã rời xa khỏi đời sống thường ngày nhưng vẫn ở lại trong ký ức nhiều người. Với những người sưu tầm, đồ vật cũ không chỉ để ngắm mà còn để kể cho thế hệ sau nghe câu chuyện ngày xưa.

• Trao giải cuộc thi “Dấu xưa Cà Mau”
• “Chùa Cộng sản” ở làng Thạnh Phú - Dấu xưa một thời
• "Dấu xưa Cần Thơ" qua ngòi bút người con Cà Mau

Ở Cà Mau, có nhiều người dành nhiều năm tìm lại những chiếc cối đá xay bột cũ, có người miệt mài gom góp từng món gốm Nam Bộ. Mỗi hiện vật mang một dáng hình, một câu chuyện, gắn với nếp nhà và cuộc sống của người xưa.

Những vòng quay còn lại

Với người chưa từng biết đến cối đá xay bột, đó có thể chỉ là những khối đá nặng nề, thô ráp. Với ông Lê Văn Dũng, ấp Bưng Xúc, xã Hưng Hội, 54 tuổi, người dân quen gọi là Dũng cối, mỗi chiếc cối gắn với một phần đời sống của người nông dân miền Tây, từ chuyện làm ra hạt gạo đến những ngày chuẩn bị bánh mỗi dịp giỗ, lễ, Tết.

Tình cảm ông Dũng dành cho những chiếc cối đá bắt đầu từ gia đình ông. Sau khi ông ngoại qua đời, ông được giữ lại 2 chiếc cối xay lúa, xay gạo có tuổi đời cả trăm năm. Nhìn những khối đá đã nhẵn bóng qua thời gian, ông nhớ người thân, nhớ những tháng năm cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, khi từng hạt gạo đều đổi bằng công sức lao động.

Mỗi chiếc cối lưu giữ dấu vết của một thời lao động thủ công.

Nghĩ đến những chiếc cối đang nằm trong góc vườn, bên hiên nhà hoặc bị bỏ quên sau khi gia đình sắm máy móc mới, ông bắt đầu tìm mua, sưu tầm. Nghe nơi nào có cối, ông lại hỏi thăm, tìm đến xem. Về sau, ông nhờ cả những người thu mua phế liệu giới thiệu. Có chiếc còn nguyên vẹn, có chiếc sứt mẻ, mòn vẹt sau nhiều năm sử dụng. Giá mỗi chiếc thường từ 300-700 ngàn đồng, có chiếc lớn hoặc còn tốt trị giá hơn 2 triệu đồng.

Ðến nay, bộ sưu tập của ông có 102 chiếc cối đá xay lúa, xay bột cùng nhiều nông cụ truyền thống khác, như cân đòn, nọc cấy lúa và dụng cụ cắt lúa bằng gỗ. Những món đồ từng phục vụ công việc đồng áng, chế biến lương thực được ông sắp xếp, trưng bày trong không gian riêng.

“Tôi vui không phải vì có thêm một chiếc cối, mà vì biết một vật dụng sắp bị lãng quên đã tìm được nơi lưu giữ”, ông Dũng chia sẻ.

Ông Lê Văn Dũng sưu tầm 102 chiếc cối đá và nhiều nông cụ truyền thống tại nhà.

Cuộc sống gia đình ông hiện ổn định nhờ 3 ha đất sản xuất, mỗi năm làm 2 vụ lúa. Việc sưu tầm không phải kế sinh nhai, nhưng ông luôn nhận được sự ủng hộ của vợ và các con. Với ông, gìn giữ những chiếc cối cũng là cách nhớ về công sức của ông bà, cha mẹ, những người đã vun đắp cuộc sống hôm nay.

Ông Dũng còn dự định dùng những chiếc cối xay cũ làm hàng rào trước sân nhà. Ý tưởng ấy nghe có vẻ lạ, nhưng với ông, chỉ cần những vật dụng ấy còn được nhìn thấy, được hỏi han và được kể lại câu chuyện của mình, ký ức vẫn chưa mất đi.

Gốm kể chuyện ngày xưa

Ở phường Bạc Liêu, anh Lê Hoàng Nghĩa tìm về quá khứ bằng những chiếc lu, bình, chum, hũ, tô, chén, đĩa mang dấu thời gian. Trong căn nhà 1 trệt 1 lầu, các món gốm được sắp xếp trên kệ, trong tủ trưng bày. Những màu men cũ, hoa văn và dấu tích sử dụng khiến không gian như chậm lại.

Trong ký ức tuổi thơ của anh Nghĩa có những món đồ đặc biệt, không phải vì giá trị cao mà bởi chúng gắn với người thân đã hy sinh cho quê hương, đất nước. Ông ngoại và 3 người cậu ruột của anh đều là liệt sĩ, bà ngoại là Mẹ Việt Nam anh hùng. Những kỷ vật còn lại sau chiến tranh là cà men, bình tông, vỏ đạn, chiếc radio, cây lược làm từ nhôm máy bay... gợi lên trong anh nhiều câu hỏi về những người thân đã hy sinh và một thời đất nước gian lao.

Bộ bình dĩa có niên đại từ năm 1963 khá quý của anh Nghĩa.

“Có nỗi tò mò rất đỗi bình thường, rồi theo năm tháng trở thành niềm say mê lúc nào không hay. Với tôi, sự tò mò về những món đồ cũ dần mở ra mong muốn tìm hiểu, sưu tầm và lưu giữ những dấu tích của quá khứ”, anh Nghĩa tâm tình.

Năm 2014, khi đang thực hiện nghĩa vụ quân sự, anh Nghĩa bắt đầu tìm kiếm những kỷ vật chiến tranh. Qua những chuyến đi và những lần tiếp xúc với người sưu tầm cổ vật, anh bén duyên với gốm Nam Bộ. Từ một chiếc bình cũ, cái chén sứt men đến chiếc lu bạc màu, mỗi món đồ lại mở ra một câu chuyện về đời sống của người xưa.

“Ban đầu chỉ vài hiện vật bắt gặp trên đường sưu tầm, nhưng càng tìm, tôi nhận ra gốm xưa có sức hấp dẫn riêng. Cùng là vật dụng phục vụ đời sống, song mỗi món lại mang một vẻ đẹp khác nhau, từ chất đất, màu men, kiểu dáng đến hoa văn trang trí. Mỗi sản phẩm là một câu chuyện quý về nguồn nguyên liệu làm nên, kỹ thuật tạo hình của ông cha, sự sáng tạo và nghệ thuật phối men của người thợ. Ðó là cả một nền văn hoá”, anh Nghĩa chia sẻ.

Suốt 12 năm, sự tò mò ban đầu cứ lớn dần, anh bền bỉ sưu tầm, xây dựng bộ sưu tập hơn 10 ngàn hiện vật. Trong đó, gốm Biên Hoà, Lái Thiêu và Cây Mai chiếm số lượng lớn. Ðặc biệt, dòng gốm Cây Mai có lịch sử từ đầu thế kỷ XIX, với nhiều hiện vật có tuổi đời từ 100-200 năm.

Bên cạnh đó, vợ chồng anh Nghĩa còn sưu tầm thêm gốm Trung Quốc, Bát Tràng, Nhật Bản và Châu Âu. Mỗi dòng gốm có cách tạo hình, kỹ thuật chế tác và vẻ đẹp riêng, giúp anh hiểu thêm về sự giao thoa văn hoá qua những vật dụng trong đời sống.

Anh Nghĩa sở hữu bộ sưu tập lên đến 10 ngàn hiện vật.

Với anh Nghĩa, sưu tầm không đơn thuần là sở hữu nhiều hiện vật. Anh muốn tìm hiểu câu chuyện đằng sau từng chiếc lu, chiếc bình, từ công dụng trong gia đình đến vị trí của món đồ trong đời sống xã hội. Có vật từng là đồ dùng thiết yếu, có món chỉ xuất hiện trong những gia đình khá giả, có sản phẩm được tạo tác để trang trí, gửi gắm ước vọng sung túc, bình an.

Nhiều năm qua, anh đưa các hiện vật trong bộ sưu tập đến trưng bày, triển lãm tại An Giang, Cà Mau, Bà Rịa - Vũng Tàu cũ (nay là Thành phố Hồ Chí Minh) và thành phố Cần Thơ. Qua những lần giới thiệu, nhiều người tận mắt nhìn lại các món đồ từng gắn bó với gia đình, làng xóm, nhất là những người trẻ vốn chỉ biết chúng qua lời kể của ông bà, cha mẹ. 

Anh Nghĩa ấp ủ dự định xây dựng một bảo tàng tư nhân kết hợp không gian cà phê, để người dân, du khách, học sinh, sinh viên có thể tham quan, tìm hiểu về gốm và đời sống Nam Bộ. Anh mong những chiếc lu, chiếc bình, cái chén xưa được nhìn nhận như một phần di sản văn hoá, thay vì chỉ là vật dụng đã hết công năng.

Lam Khánh

Bài cuối: TỪ NAN TRE ÐẾN NÉT CỌ