Tìm giải pháp mang tính tổng thể để phát triển ĐBSCL

MDEC - Hậu Giang năm 2016 là Diễn đàn Hợp tác kinh tế khu vực ÐBSCL lần thứ 9 được Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ cùng các tỉnh trong khu vực luân phiên tổ chức, đã và đang mang lại nhiều hiệu ứng tích cực. Diễn đàn đã và đang tạo động lực tiếp tục thúc đẩy vùng ÐBSCL phát triển về các mặt.

MDEC - Hậu Giang năm 2016 là Diễn đàn Hợp tác kinh tế khu vực ÐBSCL lần thứ 9 được Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ cùng các tỉnh, thành trong khu vực luân phiên tổ chức, đã và đang mang lại nhiều hiệu ứng tích cực. Diễn đàn đã và đang tạo động lực tiếp tục thúc đẩy vùng ÐBSCL phát triển về các mặt. Trong đó, quy hoạch sản xuất, đảm bảo an sinh xã hội, liên kết vùng và hoàn thiện hạ tầng cơ sở là những vấn đề được các nhà khoa học luận bàn nhiều nhất.

Cơ hội và thách thức cho vùng trọng điểm lương thực

ÐBSCL có diện tích tự nhiên trên 40.000 km2, với gần 18 triệu dân. Ðây là vùng sản xuất lương thực trọng điểm của cả nước. Phát biểu tại Hội nghị ÐBSCL chủ động hội nhập và phát triển, ông Nguyễn Quốc Việt, Phó Trưởng Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, thông tin: “Hằng năm, vùng đóng góp hơn 90% sản lượng gạo xuất khẩu, 70% sản lượng trái cây, 70% sản lượng thuỷ sản xuất khẩu so với các vùng trong nước. Tốc độ tăng trưởng kinh tế chung toàn vùng năm 2015 đạt 7,8%; thu nhập bình quân đầu người đạt trên 40 triệu đồng/năm”.

Các doanh nghiệp chủ động giới thiệu sản phẩm rộng rãi tại Diễn đàn MDEC.

ÐBSCL còn được xác định là vùng có vị trí chiến lược trong phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng của cả nước. Hơn 700 km bờ biển và hơn 28.000 km sông ngòi là cơ sở cho hệ thống giao thông vận tải đường thuỷ và hình thành các cảng sông, cảng biển quốc tế. Ðồng thời, vùng còn có đường biên giới với Campuchia dài 330 km, là điều kiện thuận lợi trong hợp tác thương mại quốc tế.

Về lĩnh vực phân phối thị trường, Bộ Công thương đã có những số liệu thống kê ấn tượng trong năm 2015: vùng ÐBSCL có lượng phân phối và bán lẻ hàng hoá chiếm 18,8% trong tổng mức bán lẻ cả nước. Là thị trường bán lẻ lớn thứ 3 sau đồng bằng sông Hồng và khu vực Ðông Nam Bộ, toàn vùng hiện có 1.751 chợ, chiếm hơn 20% tổng số lượng chợ cả nước; có 60 siêu thị, 11 trung tâm thương mại.

Năm 2015, tổng mức đầu tư Chính phủ vào vùng chiếm khoảng 3.534 nghìn tỷ đồng, chiếm 15% tổng vốn cả nước. Tuy nhiên do là vùng kinh tế còn nhiều khó khăn, nhiều địa phương còn nghèo nên việc đầu tư này so về các mặt chưa tương xứng với việc thúc đẩy toàn vùng phát triển.

Tiến sĩ Võ Hùng Dũng, Giám đốc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chi nhánh Cần Thơ (VCCI Cần Thơ), thông tin thêm: “Nguồn nhân lực vẫn luôn là điểm yếu của vùng. Trong 10 tỉnh đứng cuối về tỷ lệ lao động tốt nghiệp trung cấp chuyên nghiệp thì ÐBSCL có 8 tỉnh”.

Về đầu tư FDI, tính hết năm 2015, toàn vùng thu hút 1.155 dự án với tổng vốn trên 16,73 tỷ USD, chiếm 6% so cả nước. Theo thống kê, toàn vùng hiện có khoảng trên 53.000 doanh nghiệp đang hoạt động, chiếm 12% doanh nghiệp cả nước. Tuy vậy, đa phần các doanh nghiệp chỉ tập trung đầu tư sản xuất hàng hoá gia công, chế biến..., chỉ giải quyết được vấn đề việc làm phổ thông cho lao động. Trong khi FDI đòi hỏi phải đẩy mạnh chuyển giao công nghệ và hỗ trợ doanh nghiệp địa phương tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy đến nay ÐBSCL có nhiều tỉnh được xếp vào tốp năng động bậc nhất nước: Hậu Giang với chỉ số thành phần gia nhập thị trường; Bến Tre với chỉ số thành phần tiếp cận đất đai; Ðồng Tháp với chỉ số thành phần chi phí thời gian và tính năng động; Bạc Liêu với tính năng động cạnh tranh bình đẳng,... thì vẫn còn nhiều địa phương có tỷ lệ đạt các chỉ số này thấp và ít năng động. Khiến đường hướng phát triển chung của vùng còn nhiều rào cảng, thu hút doanh nghiệp ít.

Trong các cuộc hội thảo diễn ra tại Diễn đàn MDEC - Hậu Giang nhằm mục đích tập trung giải quyết các vấn đề khó khăn đang đặt ra của vùng. Ðồng thời, việc giải quyết các vấn đề cấp thiết: chủ động ứng phó biến đổi khí hậu, nước biển dâng; vấn đề hạn hán xâm mặn; đổi mới ứng dụng khoa học; bàn giải pháp tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, nông dân ÐBSCL hội nhập quốc tế... đã thu hút nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học và doanh nghiệp.

Một số doanh nghiệp đã giới thiệu các mô hình ứng dụng, đổi mới công nghệ hiệu quả như: nuôi tôm siêu thâm canh công nghệ cao trong nhà kính của Tập đoàn Việt - Úc với hệ thống xử lý nước tuần hoàn của Mỹ và Hà Lan; Cầu Ðập Ðá (giai đoạn 1) tại Phường III, TP Vị Thanh (đây là mô hình cầu nông thôn đầu tiên ở Việt Nam ứng dụng công nghệ bê-tông tính năng siêu cao, mang tính đột phá và tiết kiệm chi phí từ 20-25%, độ bền cao trên 50 năm...).

Làm thế nào để nâng cao giá trị nông sản cũng là vấn đề được bàn bạc khá sôi nổi tại Hội thảo “Hỗ trợ và thúc đẩy ứng dụng, đổi mới công nghệ cho doanh nghiệp theo chuỗi giá trị” trong khuôn khổ hoạt động của MDEC - Hậu Giang 2016.

Những "Nút thắt" cần được tháo gỡ

Ông Trần Minh Thống, Phó Trưởng Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, thông tin: Thời gian qua, đông đảo doanh nghiệp, nhà đầu tư, nhà khoa học và người dân đã áp dụng nhiều mô hình sản xuất tiên tiến, ứng dụng khoa học - công nghệ thúc đẩy gia tăng khá lớn giá trị sản xuất nông nghiệp, góp phần cải thiện thu nhập cho người nông dân.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, khâu sản xuất theo chuỗi thông qua hình thức hợp đồng tiêu thụ nông sản giữa nông dân, tổ hợp tác, hợp tác xã với các doanh nghiệp trong vùng dù có phát triển nhưng quá trình thực hiện còn nhiều khó khăn, chưa được bền vững.

Trong khi đó, ngành công nghiệp chế biến chưa có vùng sản xuất tập trung mà chỉ hình thành tự phát trong số ít ngành như cá tra, tôm và lúa gạo. Mặt khác, phần lớn nông sản ở ÐBSCL xuất khẩu thô nên chưa hấp dẫn thị trường nước ngoài, chất lượng nông sản không đồng đều do thiếu kho bảo quản, công nghệ chế biến còn lạc hậu.

Ngoài ra, công tác xúc tiến thương mại cũng chưa thực sự chuyên nghiệp nên tác động không nhỏ đến khả năng cạnh tranh của hàng nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo Cục Ứng dụng và Phát triển công nghệ - Bộ Khoa học và Công nghệ, Việt Nam đáp ứng 100% nhu cầu về giống, trong đó chúng ta đảm bảo sản xuất được 88% nhu cầu về giống lúa thuần, 12% là lúa lai. Ðiều này đã góp phần bảo đảm an ninh lương thực và đưa Việt Nam nằm trong những nước xuất khẩu lúa, gạo hàng đầu trên thế giới.

Song, các giống lúa chúng ta tạo ra nhiều nhưng giống trụ lại được thì ít, khó kiểm soát được chất lượng giống trong sản xuất. Phần lớn các giống nhập nội và thuần hoá thành giống của Việt Nam nên gặp hạn chế về xuất khẩu mang tính thương hiệu riêng.

Ông Tony Ðặng Quốc Tuấn, Phó Chủ tịch HÐQT kiêm Phó Tổng Giám đốc điều hành Tập đoàn Thuỷ sản Việt - Úc, cho rằng: “Ngành sản xuất, chế biến tôm cần sự quan tâm lớn hơn: Phải đạt được mục tiêu nâng cao giá trị gia tăng để giúp con tôm phát triển bền vững”.

Cũng liên quan đến vấn đề nông dân và hội nhập, GS Võ Tòng Xuân, Hiệu trưởng Trường Ðại học Nam Cần Thơ, phân tích: Tăng sản lượng lúa thì rất dễ, nhưng tăng thu nhập cho người dân vẫn đang là vấn đề nan giải. Ðáng nói là khi hội nhập, tham gia các hiệp định tự do thương mại, nông dân làm ăn cá thể, các doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ tiếp tục bị sức ép cạnh tranh lớn hơn. Vì vậy, nếu không chuẩn bị tốt, hàng hoá của nông dân làm ra sẽ bị “chết yểu” trước sự tấn công của hàng ngoại. Bởi phần lớn sản phẩm của nông dân ÐBSCL làm ra có giá thành đắt hơn các nước nhưng chất lượng lại thua xa.

Ngoài những tác động trên, không ít chuyên gia, cơ quan quản lý còn cho rằng, vùng ÐBSCL còn chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu (BÐKH). Ðặc biệt là năm 2016 này, hạn hán và xâm mặn đã gây ra thiệt hại nặng nề khoảng 5.000 tỷ đồng, làm cho sản xuất nông nghiệp rơi vào tình trạng tăng trưởng âm, chưa kể thiệt hại các ngành nghề khác. Trong khi đó, tài nguyên nước ÐBSCL còn phụ thuộc vào nước ngoài do có vị trí địa lý nằm ở hạ lưu sông Mê Kông, còn nguồn nước ngầm đang có dấu hiệu cạn kiệt dần.

Ông Nguyễn Quốc Việt cho rằng: Thời kỳ hội nhập sâu rộng được xem là cơ hội nhưng cũng là thách thức đối với Việt Nam nói chung, ÐBSCL nói riêng. Biến đổi khí hậu, nước biển dâng, xâm nhập mặn và hàng loạt vấn đề bức xúc của vùng đang diễn ra hằng ngày, tạo ra nhiều áp lực và thách thức lớn trong quá trình hội nhập. Ðiều này đòi hỏi năng lực hội nhập vùng ÐBSCL phải được đánh giá nghiêm túc, toàn diện để có phương án chủ động, tận dụng cơ hội, vượt qua thách thức, thúc đẩy phát triển bền vững.

Phó Thủ tướng Chính phủ Vương Ðình Huệ khẳng định: Việt Nam đã và đang hội nhập sâu rộng. Trong giai đoạn này, thách thức ở ÐBSCL là đưa 3 sản phẩm chủ lực như lúa gạo, thuỷ sản (cá tra, tôm), trái cây ra thế giới, nâng cao chuỗi giá trị, cải thiện cuộc sống người dân. Vì thế, tới đây, Chính phủ sẽ chỉ đạo các ngành chức năng cần làm rõ vấn đề về hội nhập. Theo đó, làm rõ thách thức nào đối với nông dân và doanh nghiệp, thách thức nào là lớn nhất. Bởi, người nông dân và doanh nghiệp không muốn nghe nói chung chung nữa./.

Bài và ảnh: Phong Phú