Văn nghệ Dân gian Cà Mau thời kháng chiến

(CMO) Hoạt động văn hoá dân gian Cà Mau đã lưu giữ và phát huy truyền thống yêu nước từ những ngày đầu mở đất đến những năm kháng chiến chống Pháp. Con người yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống nên khi đất nước lâm nguy thì tình yêu đó trở thành tình yêu nước nồng nàn và tình cảm cách mạng sâu lắng. Hành động đó được phản ánh trong sinh hoạt văn nghệ dân gian, trong đó có ca dao, dân ca, điệu hò, nói thơ Bạc Liêu ở những năm kháng chiến chống Pháp.

Bìm bịp kêu nước lớn anh ơi,
Buôn bán không lời, chèo chống mải mê
Mải mê cách mấy không buồn,
Giận thằng giặc Pháp là phường lang sa

Toàn bộ nội dung phản ánh nằm ở câu cuối. Một kiểu cấu tứ rất tiêu biểu cho ca dao. Do vậy, đọc những câu trên ta không cảm thấy gượng ép từ mở đầu và kết thúc. Mở đầu là tâm trạng của cuộc sống, bỏ công sức lao động nhưng kết quả thu được không tương xứng, người lao động mệt mỏi khi chiều về, một ngày lao động đi qua. Nhưng trong hoàn cảnh ấy, người dân nhận ra cái đáng buồn hơn: đất nước, quê hương bị giặc xâm lược. Bên cạnh cái căm hờn bị giặc xâm lược thì cái buồn mệt mỏi do “buôn bán không lời” là không đáng vào đâu.

Minh hoạ: MT

Trong kháng chiến chống Pháp, hầu như các con sông ở Cà Mau đều được đắp cản để ngăn tàu chiến của Tây đi vào càn quét, đánh phá vùng giải phóng. Chủ trương của kháng chiến được toàn dân ủng hộ. Vì vậy, dù cho sông sâu, nước chảy, nhưng sức mạnh của nhân dân không gì cưỡng lại được. Nếu trước đó trong hệ thống văn nghệ dân gian có bài ca lao động, hò cấy lúa, hò giã gạo, thì trong bối cảnh lao động đắp cản ngăn tàu Tây, câu hò, câu hát mới lại vang lên:

(Hò ơ...)                           
Đường đi đắp cản xa xa
Đi ba khúc rạch mới qua kinh dòng
Sông làng nước chảy băng băng
Sức ta chỉ có hai bàn tay không
Nhưng ta chung một tấm lòng
Xốc muôn cây dựng giữa dòng nước trôi…

(Hò ơ...)
Chiều chiều én liệng trên trời
Rùa bò dưới nước, khỉ ngồi trên cây
Có đoàn tự vệ xã này
Bàn nhau đắp cản đêm nay cho rồi
Một cà vung đựng hai thùng đất
Phần em chằm hai chục cà vung

Đây chính là những tình cảm thắm thiết gắn bó giữa Nhân dân và kháng chiến. Đó là những tình cảm của đội thanh niên nam nữ vui vẻ, hò hát xen với tiếng nói nhiệt tình nhận thấy trách nhiệm, góp phần cùng toàn dân để kháng chiến thắng lợi.

Đất nước chiến tranh, người chồng phải ra mặt trận, người phụ nữ trong thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp được ca dao dân ca ghi lại:

Đêm khuya đốt ngọn đèn dầu
Ru con, tôi nhớ lấy lời năm xưa
Âu ơ... nín ngủ đi con
Khóc chi cho mẹ lòng son héo sầu
Ba con dẹp giặc Cà Mau
Cùng trên Rạch Giá, Bảy Sào, Bạc Liêu
Bắn cho quân giặc chết nhiều
Đuổi ra khỏi nước mới là bình yên

Người chồng đi xa, “lòng son” của người phụ nữ “héo sầu”. Nhưng sự than vãn ấy chỉ là nhất thời với người vợ - người phụ nữ Cà Mau. Vào những năm kế tiếp của cuộc kháng chiến, người phụ nữ đã ý thức trách nhiệm của mình. Có lẽ vì thế mà nhiều bài ca cho kháng chiến mang nội dung tình ca và hùng ca:

Một đồng là một trăm xu
Tiễn chồng ra trận chiến khu nghìn trùng
Chồng đi giết giặt anh hùng
Thiếp về ngày gánh đêm gồng nuôi con
Mong chồng trả nợ nước non,
Giờ đây phận thiếp sớm hôm chu toàn

Ở Cà Mau - Bạc Liêu, những năm kháng chiến chống Pháp còn xuất hiện một thể loại mới là “Nói thơ Bạc Liêu” do ông Thái Đắc Hàn, cán bộ văn hoá sáng tác, được nhân dân hân hoan đón nhận. Làn điệu nói thơ Bạc Liêu trở thành sinh hoạt dân gian không chỉ lưu truyền trong địa phận Cà Mau - Bạc Liêu mà còn lan rộng ra các tỉnh ĐBSCL.

Nói thơ Bạc Liêu có 2 phần, phần nhạc và phần lời. Phần lời là những bài ca dao dễ nhớ, dễ ngấm sâu vào lòng người được chọn để diễn xướng. Cách diễn xướng làn điệu nói thơ Bạc Liêu chia thành 2 chặng. Chặng đầu là phần nói lối, chặng thứ hai là nói thơ. Phần nói thơ được quy định theo điệu nhạc.

Bài “Mười thương” được nhiều người sử dụng diễn xướng theo điệu nói thơ Bạc Liêu:

Phần nói lối:

Má ơi con chưa muốn chồng
Con chờ chiến sĩ thành công trở về
Đời nay chiến sĩ hiên ngang
Đánh Tây giỏi quá nên lòng con thương

Phần nói thơ:

Một thương chiến sĩ sa trường
Hai thương chiến sĩ can trường đánh Tây
Ba thương lặn lội bùn lầy
Bốn thương súng nốp cả ngày nặng vai
Năm thương cực nhọc chẳng nài
Sáu thương lễ phép mặt mài hân hoan
Bảy thương bảo vệ giang san
Tám thương chiến sĩ gian nan nhọc nhằn
Chín thương cây súng tay cầm
Mười thương chiến thắng thương thầm má ơi

Tóm lại, ca dao, dân ca kháng chiến ở Cà Mau là sự tiếp nối của hoạt động văn hoá dân gian trong hoàn cảnh mới. Trong những năm kháng chiến, ngoài ca dao, dân ca, hò, vè…, nói thơ Bạc Liêu giữ vị trí quan trọng trong sinh hoạt văn hoá gắn với nội dung yêu nước, tuyên truyền các chủ trương “kháng chiến, kiến quốc”. Sự phát triển của ca dao và các làn điệu dân ca là sự phản ánh về mối quan hệ chặt chẽ giữa truyền thống thi ca trên nội dung và hình thức diễn xướng mới. Nhờ đó góp phần làm phong phú thêm hoạt động văn hoá văn nghệ dân gian thời kháng chiến và có sức mạnh to lớn về mặt tinh thần, động viên cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân phát huy tinh thần chiến đấu bảo vệ quê hương./.

 Chung Thanh Thuỷ