Vì sao tôm chết?

Bài 1: Mày mò đi tìm nguyên nhân

Đến nay, diện tích nuôi tôm trên địa bàn tỉnh thiệt hại gần 7.000ha. Nguyên nhân tôm chết vẫn chưa có kết luận chính thức từ phía cơ quan chức năng! Người thì cho rằng do ảnh hưởng thời tiết, ô nhiễm môi trường; người thì đổ lỗi cho chất lượng con giống, thuốc thú y thủy sản kém chất lượng; người thì khẳng định đó là lỗi của người nông dân vì không xử lý hết dịch bệnh mà lại thả nuôi tiếp… Vậy, đâu là nguyên nhân chính?

Đoàn kiểm tra do Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Nguyễn Thị Xuân Thu (bìa phải) dẫn đầu kiểm tra thuốc thú y thủy sản tại một doanh nghiệp kinh doanh thuốc thú y thủy sản ở xã Vĩnh Trạch.

So với mô hình nuôi tôm công nghiệp, bán công nghiệp (CN-BCN), thì mô hình nuôi tôm theo hình thức quảng canh - quảng canh cải tiến kết hợp và mô hình lúa - tôm ở các vùng Bắc Quốc lộ 1A được đánh giá là bền vững. Thế nhưng, tôm nuôi từ các mô hình thân thiện với môi trường này lại thay nhau bị thiệt hại và trở thành nỗi ám ảnh của người nông dân. Bởi đối với mô hình lúa - tôm, chưa bao giờ lại có hiện tượng tôm chết lạ như hiện nay.

Tôm của hộ ông Dương Văn Tốt (ấp Ninh Chài, xã Ninh Quới A, huyện Hồng Dân) sau 2 tháng nuôi bỗng dưng nhảy đành đạch và lên bờ nằm chết, thay vì chết ở đáy hay tấp vào mé ao như những năm trước. Giải thích sự bất thường này, ông Nguyễn Nhân Đức, Trưởng phòng NN&PTNT huyện Hồng Dân, cho rằng: “Tôm chết có lẽ do mưa và nắng nóng kéo dài, nông dân không cải tạo ao đầm nên bị ô nhiễm. Vì qua phân tích mẫu tôm chết ở các xã đều âm tính, không phát hiện tôm bệnh đốm trắng, đầu vàng hay vi bào tử trùng”.

Tuy nhiên, qua điều tra thực tế cũng chưa xác định tôm chết là do nguyên nhân ô nhiễm môi trường. Bởi nhiều hộ nuôi đã cải tạo ao đầm đúng kỹ thuật nhưng tôm vẫn chết! Đơn cử như hộ ông Lê Thành Công (ấp Ninh Thạnh II, xã Ninh Hòa, huyện Hồng Dân) đã cải tạo ao đầm thật kỹ (như bón vôi, sử dụng vi sinh…) nhưng rồi tôm vẫn chết, làm ông Công lỗ gần 10 triệu đồng. Mặt khác, nếu đổ lỗi cho thời tiết, thì thời tiết năm nay vẫn không khắc nghiệt bằng những năm trước? Còn nếu cho rằng do ảnh hưởng nắng nóng làm mực nước trong các ao nuôi bị hạ thấp thì cũng chưa hợp lý. Ông Nguyễn Hoàng Đặng (ấp Vĩnh Hòa, xã Vĩnh Lộc, huyện Hồng Dân) than thở: “Những năm trước, tôm cũng chết, nhưng lại không nhiều như năm nay. Nếu nói tôm chết do thiếu nước là không phải, vì nước trong các ao nuôi còn rất nhiều và ao lại được đào sâu. Hơn 4,5ha tôm nuôi hơn 2 tháng của gia đình tôi đều chết sạch”.

Không chỉ Hồng Dân, mà các huyện khác như Phước Long, Giá Rai, tình trạng tôm chết cũng tương tự. Sự thay đổi bất thường đã tạo tâm lý lo âu, hoang mang cho người nuôi tôm khi mô hình được xem là bền vững, ít rủi ro này bắt đầu xuất hiện những khó khăn mà ngành quản lý đến nay vẫn chưa có lời giải. Ông Trần Văn Ân, Phó Chủ tịch UBND huyện Phước Long, đề nghị: “Tôm chết và sự thay đổi khác thường từ mô hình lúa - tôm (năng suất tôm nuôi trên đất lúa đã giảm rất nhiều) cần phải được nghiên cứu làm rõ. Nếu năm 2000, tôm nuôi trên đất lúa còn cho năng suất vượt hơn 200kg/ha/vụ, thì nay, chỉ còn khoảng 130kg/ha/vụ”.

Đối với mô hình nuôi tôm CN-BCN, hiện tượng tôm chết cũng khó lý giải. Đơn cử như mô hình nuôi tôm sạch của ông Võ Hồng Ngoãn (xã Vĩnh Trạch Đông, TP. Bạc Liêu) lâu nay được ví như mô hình mẫu trong nuôi tôm bền vững, nhưng tôm nuôi của ông Ngoãn vẫn chết. Trong 4 ao nuôi bị thiệt hại, ngoài 2 ao được xác định là do hoại tử gan tụy, thì 2 ao còn lại qua xét nghiệm không phát hiện các bệnh gây chết tôm. Là người có nhiều kinh nghiệm và gắn bó với nghề nuôi tôm hơn chục năm nay, ông Võ Hồng Ngoãn cũng đau đầu do không biết tôm chết vì bệnh gì?

Với thực trạng tôm chết không rõ nguyên nhân, ngành quản lý chỉ biết gọi đó là “bệnh lạ”, còn nông dân thì gọi là nạn “chết yểu trên tôm”, vì tôm nuôi chỉ từ 20 - 30 ngày là chết trắng.

Tôm nuôi theo mô hình nuôi tôm sạch của ông Võ Hồng Ngoãn chết vì sử dụng thảo dược Eviro. Ảnh: L.D

Trước tình hình tôm chết trên diện rộng ở khu vực ĐBSCL nói chung và Bạc Liêu nói riêng, Bộ NN&PTNT đã thành lập đoàn công tác (do Thứ trưởng Nguyễn Thị Xuân Thu làm trưởng đoàn) đi kiểm tra tình hình thực tế. Trong đó, xem con giống, thuốc thú y thủy sản không đảm bảo chất lượng là một trong những nguyên nhân gây nên tôm chết. Qua kiểm tra, đoàn đã phát hiện nhiều sản phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ, quảng cáo quá mức, sản phẩm chưa qua khảo nghiệm, kiểm nghiệm và ngay cả việc quảng cáo sản phẩm đã bị Bộ NN&PTNT cấm lưu hành (như Cypermethir) vẫn còn tồn tại. Tại 3 doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thuốc thú y thủy sản trên địa bàn xã Vĩnh Trạch (TP. Bạc Liêu), đoàn kiểm tra Bộ NN&PTNT phát hiện có đến 7 sản phẩm thuốc thú y thủy sản ngoài danh mục cho phép lưu hành. Còn đối với một số trại sản xuất tôm giống hàng đầu của tỉnh, đoàn kiểm tra của Bộ cũng phát hiện các doanh nghiệp này sử dụng các chất kháng sinh điều trị bệnh cho người để chữa bệnh cho tôm - điều vốn được xem là cấm kỵ của ngành Nông nghiệp.

Với thực trạng trên, Thứ trưởng Nguyễn Thị Xuân Thu yêu cầu Bạc Liêu cần làm tốt hơn nữa công tác quản lý. Phải xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm về chất lượng và kiên quyết rút giấy phép kinh doanh, buộc ngưng hoạt động đối với các cơ sở không đủ điều kiện. “Thà xử lý mạnh doanh nghiệp, còn hơn làm khổ hàng ngàn nông dân khác” - Thứ trưởng khẳng định.

Việc kiểm tra chất lượng con giống, thuốc thú y thủy sản của Bộ NN&PTNT trên địa bàn tỉnh mới đây đã làm cho nông dân vô cùng phấn khởi. Nhiều người nói rằng, việc làm này đã “chẩn đoán đúng bệnh”. Bởi thực tế cho thấy, xảy ra vấn nạn tôm chết ngoài những nguyên nhân chưa rõ, còn có một nguyên nhân được xác định là do bà con đã sử dụng những loại thuốc núp bóng dưới danh nghĩa thảo dược, nhưng độc không kém gì thuốc bảo vệ thực vật. Điển hình như nhiều hộ nuôi tôm điêu đứng vì nạn tôm chết do sử dụng thuốc thảo dược UV-One và Eviro. Qua thống kê bước đầu, toàn tỉnh đã có trên 50ha tôm nuôi thiệt hại do sử dụng hai loại thuốc này (tập trung ở huyện Đông Hải, Hòa Bình và TP. Bạc Liêu). Ngay cả “vua tôm” Võ Hồng Ngoãn cũng được Công ty TNHH VIBO đưa thuốc thảo dược Eviro trình diễn mô hình điểm để xử lý 2 ao nuôi tôm, nhưng ông chỉ xử lý 1 ao với diện tích 6.000m2. Và dù thực hiện theo đúng khuyến cáo ghi trên bao bì nhưng tôm vẫn chết. Ông Ngoãn bày tỏ: “Điều tôi lo lắng nhất chính là loại thuốc này có tồn lưu trong đất hay không, vì không biết chất độc gây chết tôm là chất gì? Hậu quả lâu dài về sau ai sẽ gánh chịu?”. Còn đoàn kiểm tra Bộ NN&PTNT thì kết luận: “Các loại thuốc này không có trong danh mục lưu hành”.

Việc sản xuất, kinh doanh thuốc thú y thủy sản tràn lan không đảm bảo chất lượng đã trở thành vấn đề nhức nhối, và lâu nay các loại thuốc chưa được kiểm nghiệm này dường như vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát. Ông Nguyễn Tấn Khương, Chủ tịch UBND huyện Đông Hải, phản ánh: “Không biết ngành chức năng quản lý các công ty sản xuất, kinh doanh thuốc thú y thủy sản như thế nào, nhưng các công ty này vẫn cứ tự tiện tổ chức hội thảo, cấp phát thuốc cho người dân dùng thử. Qua kiểm tra, các công ty này đều không xuất trình được giấy phép tổ chức hội thảo, hay giấy chứng nhận công bố chất lượng sản phẩm”.

Phải chăng, sự buông lỏng và thiếu trách nhiệm là một trong nhiều nguyên nhân để những đồng tôm của nông dân trở thành “phòng thí nghiệm”? Người gánh lấy những hậu quả nặng nề ấy không ai khác ngoài nông dân khi sản xuất của họ ngày càng gặp nhiều rủi ro (do môi trường bị ô nhiễm) và cuộc sống đi xuống do nợ nần bủa vây.

Lư Dũng

Bài 2: Hướng đi nào cho nghề nuôi tôm?