Vướng mắc về giá trong xây dựng cơ bản: Tháo gỡ từ đâu?

Phân tích nguyên nhân dẫn đến những bất cập trong đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB), một số vấn đề được đặt ra là việc quản lý đầu tư XDCB lâu nay vẫn chưa hợp lý; trách nhiệm của các chủ đầu tư, tư vấn chưa được phát huy; và chưa thẩm định đúng năng lực của nhà thầu.

Xây dựng hệ thống kè tại thị trấn Gành Hào (huyện Đông Hải).

Sau khi tiến hành khảo sát, tham khảo giá, liên Sở Xây dựng và Tài chính sẽ công bố giá và thường rơi vào thời điểm cuối tháng. Do vậy, nếu chủ đầu tư hoặc tư vấn lập dự toán công trình vào khoảng giữa tháng sau thì lúc này chưa có công bố giá vật liệu mới (vì thông thường áp dụng giá vật liệu được công bố tháng trước để lập dự toán). Như vậy, giá tại thời điểm lập dự toán công trình đã lạc hậu gần 1 tháng. Tiếp đó, chủ đầu tư thuê tư vấn thẩm tra dự toán công trình, tổ chức việc thẩm định và phê duyệt dự toán công trình, nhưng lại không cập nhật giá vật liệu được công bố gần nhất mà vẫn giữ nguyên khung giá đã được lập trước đó, làm cho giá xây dựng tiếp tục bị lạc hậu gần thêm cả tháng. Rồi khi triển khai quy trình đấu thầu phải mất rất nhiều thời gian, vì từ khâu chuẩn bị đấu thầu đến thương thảo, hoàn thiện và ký kết hợp đồng phải mất thêm từ 3 - 4 tháng. Qua đó cho thấy, từ khâu lập dự toán đến ký kết hợp đồng, giá xây dựng đã lạc hậu gần 5 - 6 tháng. Đó là quy trình tương đối nhanh. Còn nếu bị vướng về thủ tục, tổ chức chọn lại nhà thầu… thì sẽ mất thêm nhiều thời gian, và giá xây dựng không phù hợp sẽ là điều khó tránh khỏi.

Những bất cập này đã tồn tại từ lâu. Các chủ đầu tư, nhà thầu thi công đều biết, nhưng họ lại không dám điều chỉnh hay thể hiện trách nhiệm của mình để công trình đạt đúng tiến độ với chất lượng tốt nhất. Nhiều công trình thi công ì ạch, thậm chí bị “treo” trong thời gian dài, nhưng chủ đầu tư lại không dám phạt, cắt khối lượng công trình, hoặc chấm dứt hợp đồng với nhà thầu. Bởi, khi cắt khối lượng công trình thì rất khó mời nhà thầu khác vào thi công (do quy định đơn giá thi công không được thay đổi). Mặt khác, nếu chấm dứt hợp đồng thì chủ đầu tư phải mất nhiều thời gian để làm lại từ đầu (từ khâu lập dự toán, mời thầu…) và chưa chắc có vốn bố trí để thi công tiếp (như việc xây dựng trường Tiểu học Hiệp Thành, phường Nhà Mát, TP. Bạc Liêu). Và rồi chủ đầu tư sẽ là người phải chịu trách nhiệm với tỉnh nếu để công trình thi công dang dở. Do vậy, thời gian qua, phần lớn các công trình XDCB đều được các chủ đầu tư ký kết hợp đồng theo đơn giá cố định, hay hợp đồng trọn gói (đơn giá không phải thay đổi trong suốt thời gian thực hiện hợp đồng).

Ông Lê Công Quân, Chủ nhiệm HTX Ngan Dừa (huyện Hồng Dân), cho biết: “Nhà thầu nào cũng muốn ký kết hợp đồng theo hình thức điều chỉnh giá để khi thị trường biến động, trượt giá thì không bị thua lỗ. Tuy nhiên, các dự án đầu tư XDCB lâu nay đều được ký theo đơn giá cố định”. Cơ chế thì cho phép các chủ đầu tư thể hiện sự năng động của mình trong việc điều chỉnh giá cho hợp lý, lựa chọn hình thức ký kết hợp đồng. Vậy mà, chỉ vì chủ đầu tư “thủ thân” hay “sợ làm sai”, từ đó, nhiều công trình phải kéo dài thời gian thi công, phải đấu thầu làm lại, gây thất thoát và lãng phí vốn đầu tư của Nhà nước, công sức của nhân dân.

Thi công công trình ở thị trấn Ngan Dừa (huyện Hồng Dân). Ảnh: K.T

Tồn tại những khó khăn trong quản lý đầu tư XDCB, ngoài việc chủ đầu tư chưa làm tốt vai trò của mình, còn có một phần trách nhiệm của các nhà tư vấn. Theo ông Ngô Hữu Dũng, Giám đốc Sở GT-VT: “Dịch vụ tư vấn hiện nay nhiều như nấm, nhưng năng lực lại kém. Muốn có sản phẩm tốt thì phải có đồ án tốt, nhưng nhiều đơn vị tư vấn lại không làm được việc này”.

Khi xử lý các trường hợp trì trệ trong XDCB, các chủ đầu tư hay đổ lỗi cho nhà thầu, nhưng lại quên trách nhiệm của mình và người tư vấn. Thông tư số 04/2010-TT-BXD của Bộ Xây dựng nêu rõ: “Chủ đầu tư thuê tư vấn có đủ điều kiện năng lực, kinh nghiệm chuyên môn để thực hiện lập, điều chỉnh, thẩm tra các định mức xây dựng và các tổ chức tư vấn chịu trách nhiệm về tính hợp lý, chính xác của các định mức đã thực hiện”. Như vậy, nếu tư vấn làm tốt công tác lập dự toán, thẩm tra, chắc chắn các nhà thầu sẽ không phải kêu ca. Đồng thời, phát huy tối đa hiệu quả của đồng vốn đầu tư, hạn chế việc lãng phí thời gian, vốn do phải điều chỉnh dự toán khi nhà thầu bỏ chạy.

Từ thực trạng trên, việc lựa chọn tư vấn cần được quan tâm. Ngoài ra, để tháo gỡ vướng mắc về giá, các nhà thầu cũng phải biết lượng sức mình. Nhà thầu là người quyết định định mức, đơn giá và các chi phí khác đến giá dự thầu khi tham gia đấu thầu, thì không có lý do gì lại đổ trách nhiệm là giá cả chưa hợp lý để kéo dài thời gian thi công. Nhà thầu có quyền đưa ra đơn giá cao hơn, nếu như giá gói thầu đưa ra chưa hợp lý. Vấn đề ở đây là một số nhà thầu quá “tham công trình”, chấp nhận cả những đơn giá thấp, lỗi thời và không lường trước được những rủi ro trong quá trình thi công. Vì vậy, cần xem xét kỹ năng lực của các nhà thầu.

Thời gian qua, nhiều công trình XDCB của tỉnh đã vướng phải thực trạng này. Một số nhà thầu không đủ các điều kiện về năng lực, kỹ thuật, tài chính nhưng vẫn được giao nhiều công trình, ngay cả những công trình mà nhà thầu chưa có kinh nghiệm thi công (như một số công trình kè chống sạt lở ở huyện Đông Hải). Bên cạnh đó, đối với dự án thi công ở những địa bàn khó khăn, cần có những đơn giá đặc thù, cao hơn so với mặt bằng giá chung nhằm khuyến khích các nhà thầu. Thậm chí, thực hiện cả giải pháp tặng thưởng đột xuất nếu nhà thầu hoàn thành công trình trước thời hạn…

Để tạo nên một cú hích trong quản lý đầu tư XDCB hiện nay, rất cần một “nhạc trưởng” đủ tầm để làm tốt vai trò chỉ huy, thống nhất cách làm và giúp các chủ đầu tư chưa có kinh nghiệm về quản lý các dự án đầu tư XDCB. Nếu không, những vướng mắc về giá trong đầu tư XDCB sẽ mãi là bài toán không có lời giải.

LƯ DŨNG