Chuyển đổi kép “xanh, số”: Con đường phát triển bền vững - Bài 2: Vòng tuần hoàn mới của con tôm, cây lúa

Cà Mau hiện có hơn 435.000 ha nuôi tôm, chiếm khoảng 40% diện tích nuôi tôm cả nước. Các mô hình tôm - rừng, lúa - tôm, nuôi siêu thâm canh đã tạo thương hiệu đặc trưng cho con tôm, hạt lúa vùng đất địa đầu cực Nam Tổ quốc. Nhưng trước dịch bệnh, áp lực môi trường và thị trường, cách làm cũ đang đứng trước yêu cầu đổi mới: không chỉ khai thác mà còn phải tái tạo, gia tăng giá trị từ mỗi nguồn tài nguyên. Từ đó, vòng tuần hoàn mới của con tôm, cây lúa đang dần hình thành - nơi sản xuất không kết thúc ở ao nuôi hay cánh đồng, mà tiếp tục trong chuỗi liên kết khép kín và tạo ra nhiều giá trị hơn.

• Chuyển đổi kép “xanh, số”: Con đường phát triển bền vững

Khi vỏ tôm, gốc rạ trở thành “mùa vụ” mới

Tại Xã Lương Thế Trân, Công ty Cổ phần Việt Nam Food mỗi năm thu gom một lượng lớn vỏ tôm từ Cà Mau và các địa phương lân cận. Theo ông Quản Hồng Thìn, Phó Giám đốc Công ty, đầu và vỏ chiếm gần một nửa trọng lượng con tôm, nhưng thay vì trở thành chất thải, nguồn phụ phẩm này được chế biến thành chitin, chitosan, đạm tôm, dịch thuỷ phân và các sản phẩm hữu cơ phục vụ nông nghiệp, thuỷ sản. Ngoài ra, công ty còn thu mua vỏ tôm xi phông tại các đầm nuôi công nghiệp, vừa tận dụng nguồn nguyên liệu, vừa hạn chế chất thải ra môi trường.

Từ phụ phẩm vỏ tôm, Công ty Cổ phần Việt Nam Food tạo ra những sản phẩm hữu cơ mới.

Ông Quản Hồng Thìn giới thiệu các sản phẩm hữu cơ được chế biến từ vỏ tôm.

Nếu tại Công ty Cổ phần Việt Nam Food, phụ phẩm tôm được biến thành những sản phẩm có giá trị mới thì tại Hợp tác xã (HTX) Nuôi tôm năng suất cao Tân Hưng (xã Tân Hưng), câu chuyện tuần hoàn bắt đầu ngay từ ao nuôi. Ở đây, nước từ ao tôm siêu thâm canh được đưa qua các ô lọc, kết hợp nuôi cá rô phi đơn tính để hấp thu chất hữu cơ, sau đó xử lý và đưa trở lại sản xuất. Cá vừa giúp làm sạch nước, giảm chi phí, vừa tạo thêm nguồn thu.

Ông Huỳnh Xuân Diện, Chủ tịch Hội đồng Quản trị (HÐQT) HTX, cho biết, hiện có hơn 640 thành viên tham gia áp dụng, ký kết sản xuất theo hướng xanh. Nhờ kiểm soát tốt môi trường nước và giảm chi phí đầu vào, mô hình nuôi tuần hoàn mang lại hiệu quả khá cao khi tôm nuôi đạt năng suất 45-50 tấn/ha. Gia đình ông Diện cũng áp dụng mô hình này tại 6 ao nuôi. Với sản lượng khoảng 5 tấn/ao, mỗi vụ nuôi ông Diện thu về 3-5 tỷ đồng.

Khi con tôm đang được “xanh hoá” từ ao nuôi đến nhà máy, thì cây lúa Cà Mau cũng đang bước vào vòng tuần hoàn mới. Mô hình lúa - tôm vốn là cách sản xuất thích ứng với điều kiện tự nhiên của vùng đất địa đầu cực Nam: mùa nước ngọt trồng lúa, khi nước mặn trở lại thì nuôi tôm. Ðặc biệt, sau vụ lúa, rơm rạ không còn đơn thuần là phụ phẩm bỏ lại trên đồng mà có thể trở thành nguồn hữu cơ phục vụ vụ tôm tiếp theo.

Mô hình lúa - tôm ở Cà Mau.

Ông Nguyễn Văn Út, Chủ tịch HÐQT HTX Nông nghiệp Trí Lực (xã Trí Phải), chia sẻ: “Trước đây, thu hoạch xong là mình bán lúa, còn rơm rạ, trấu nhiều khi bỏ đi. Bây giờ thì tận dụng làm thức ăn, nguyên liệu hoặc phân hữu cơ để quay trở lại phục vụ sản xuất. Như vậy, giá trị của cây lúa không dừng ở hạt gạo mà còn được kéo dài qua nhiều vòng đời”.

Ðến đầu năm 2026, xã Trí Phải có 61 ha lúa đạt tiêu chuẩn Châu Âu (EU). Ðây không chỉ là câu chuyện nâng chất lượng hạt gạo mà còn mở ra yêu cầu quản lý chặt hơn toàn bộ quá trình sản xuất, từ đầu vào, canh tác, thu hoạch đến xử lý và tận dụng phụ phẩm. Khi từng nguồn nguyên liệu được tính toán để sử dụng hiệu quả, cây lúa không chỉ tạo ra hạt gạo mà còn mở thêm nhiều giá trị sau thu hoạch.

Vùng lúa - tôm đạt chứng nhận Châu Âu tại xã Trí Phải.

TS Quách Văn Ấn, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ, ghi nhận: "Tôi đánh giá cao vai trò tiên phong của người dân, doanh nghiệp trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và ứng dụng các thành tựu khoa học - công nghệ trong sản xuất xanh. Ví dụ như trong nuôi tôm, các giải pháp công nghệ như RAS-IMTA đang góp phần kiểm soát quy trình, giảm tác động môi trường và nâng hiệu quả sản xuất. Ðặc biệt, với phụ phẩm tôm, doanh nghiệp từng bước ứng dụng công nghệ để khai thác, chế biến và nâng giá trị gia tăng, thay vì để nguồn nguyên liệu này trở thành chất thải. Ðây là những yếu tố quan trọng thúc đẩy chuyển đổi xanh, hình thành các mô hình sản xuất hiệu quả và bền vững hơn cho Cà Mau".

Từ mô hình tốt đến chuỗi giá trị

Những mô hình xanh đang mở ra hướng đi mới, nhưng để từ những điểm sáng riêng lẻ trở thành sức mạnh của cả ngành, Cà Mau cần giải bài toán lớn hơn: làm thế nào để mô hình tốt có thể lan toả thành vùng sản xuất tốt, rồi hình thành chuỗi giá trị đủ sức cạnh tranh?

Cà Mau đang từng bước mở rộng mô hình nuôi tôm tuần hoàn, ít thay nước (RAS-IMTA). Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở năng suất mà còn ở khả năng kiểm soát môi trường nước, giảm lượng nước thay, hạn chế chất thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Ðây là hướng sản xuất phù hợp với yêu cầu phát triển ngành tôm bền vững của Cà Mau hiện tại và tương lai.

---

Ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, đánh giá.

Theo TS Nguyễn Minh Tú, chuyên gia cấp cao, Trưởng nhóm Kinh tế tuần hoàn nông nghiệp, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn (ICED), Ðại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, kinh tế tuần hoàn mở ra cách nhìn khác về nông nghiệp: không để giá trị kết thúc quá sớm. Với mô hình RAS-IMTA, nước được tuần hoàn trong quá trình nuôi, trong khi đó, phụ phẩm sau thu hoạch có thể tiếp tục được sử dụng làm nguyên liệu cho những ngành sản xuất khác. Nhờ vậy, những gì trước đây bị xem là chất thải có thể trở thành nguồn lực mới.

Tuy nhiên, từ mô hình tốt đến vùng sản xuất lớn vẫn còn khoảng cách. Cà Mau hiện có 426 HTX nông nghiệp, trong đó 146 HTX hoạt động trong lĩnh vực thuỷ sản, với 21 HTX tổ chức nuôi tôm thâm canh, siêu thâm canh, nhưng chỉ có 3 HTX tham gia thực hiện mô hình RAS-IMTA.

Tại HTX Nguyễn Việt Khái (Xã Nguyễn Việt Khái) có 103 ha được triển khai theo mô hình RAS-IMTA. Ông Nguyễn Văn Út, Chủ tịch HÐQT HTX, băn khoăn: Vốn đầu tư vẫn là điểm nghẽn lớn nhất. Mô hình không chỉ đòi hỏi thiết bị mà còn yêu cầu tổ chức lại mặt bằng sản xuất, dành diện tích cho ao lắng, xử lý và tuần hoàn nước. Chi phí ban đầu cao hơn cách nuôi thông thường, khiến nhiều hộ khó tiếp cận nếu thiếu nguồn vốn và cơ chế hỗ trợ phù hợp.

Ở quy mô doanh nghiệp, Công ty Cổ phần Tập đoàn Thuỷ sản Minh Phú đang kết hợp cùng HTX triển khai mô hình RAS-IMTA với 500 ha. Ông Lê Văn Quang, Chủ tịch HÐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty, thông tin: Doanh nghiệp sẽ kết nối chính quyền địa phương xây dựng, tổ chức vùng nguyên liệu, chuyển giao công nghệ, chuẩn hoá quy trình và mở thị trường; HTX kết nối yêu cầu ấy đến từng hộ dân. Nhà nước tạo hành lang chính sách, còn nông dân là chủ thể trực tiếp của chuyển đổi. Khi những mắt xích ấy được nối lại, mô hình tốt mới có thể trở thành vùng sản xuất tốt, từ đó hình thành chuỗi giá trị có sức cạnh tranh.

Bên cạnh mô hình nuôi tôm tuần hoàn, ít thay nước thì tôm sinh thái dưới tán rừng đước cũng là hình mẫu của nông nghiệp xanh, bền vững ở Cà Mau.

Từ ao nuôi đến cánh đồng, từ vỏ tôm đến gốc rạ, Cà Mau đang viết lại câu chuyện về “phế phẩm” và sản lượng. Ðó là giá trị sản xuất ngày càng được mở rộng khi tài nguyên được tận dụng tốt hơn, chất thải được giảm thiểu và những nguồn nguyên liệu tưởng như bỏ đi tiếp tục được đưa vào chuỗi sản xuất. Con tôm, hạt lúa vì thế không chỉ mang theo thương hiệu của vùng đất địa đầu cực Nam mà còn đang mang theo cách làm mới: ít lãng phí, ít phát thải, minh bạch và có giá trị hơn trên hành trình bước vào nền nông nghiệp xanh.

Loan Phương

Bài 3: LỢI THẾ CẠNH TRANH VỚI NĂNG LƯỢNG XANH