Cà Mau là tỉnh ven biển duy nhất có ba mặt giáp biển và cũng là tỉnh duy nhất trong khu vực không có nước ngọt bổ sung từ hệ thống sông Mê Kông. Năm 2002, UBND tỉnh Cà Mau quyết định phê duyệt quy hoạch vùng Bắc Cà Mau là vùng ngọt hoá. Vùng này được chia làm 5 tiểu vùng, trong đó, Tiểu vùng III (thuộc huyện Trần Văn Thời) và phần lớn của Tiểu vùng II (huyện U Minh) hiện còn giữ được ngọt hoá.

Do không có nguồn nước ngọt bổ sung cùng với ảnh hưởng biến đổi khí hậu, tình trạng hạn hán kéo dài, nước trên các sông, rạch khô cạn, ảnh hưởng đến lưu thông, vận chuyển hàng hoá bằng đường thuỷ và mất phản áp lực nước lên bờ kênh, dẫn đến sạt lở, sụt lún đất, đường giao thông rất nghiêm trọng. Trước những thách thức đặt ra, việc rà soát tổng thể quy hoạch lại vùng ngọt hoá để đảm bảo phục vụ sản xuất, giữ lại vùng ngọt hoá của tỉnh là yêu cầu cấp thiết.

Bài 1: Thách thức giữ ngọt

Nằm trong quy hoạch vùng ngọt hoá của tỉnh, huyện Trần Văn Thời được hình thành và phát triển với đa dạng hệ sinh thái, phong phú chủng loại cây trồng, vật nuôi, các loài thuỷ sản nước ngọt và đã trở thành nét đặc trưng của vùng bán đảo Cà Mau. Song, việc giữ vùng ngọt, điều tiết nước hợp lý, đầu tư đồng bộ hệ thống thuỷ lợi để đáp ứng sản xuất trong vùng đang trở thành thách thức lớn hiện nay. 

Ða dạng hệ sinh thái

Trên vùng ngọt hoá hiện nay có trên 2.000 ha vườn chuối được nông dân quan tâm cải tạo. Hơn 7.800 ha đất lâm nghiệp, phát triển diện tích trồng rừng thâm canh 758 ha cho giá trị kinh tế cao và ổn định qua các chu kỳ. Vùng đất này còn kết hợp đa cây, đa con với 4 trang trại chăn nuôi heo tập trung, quy mô xuất chuồng 18 ngàn con/năm; 140 ha cá bổi thâm canh được duy trì phát triển và được tỉnh công nhận nhãn hiệu tập thể “Cá khô bổi U Minh”, sản phẩm OCOP, góp phần nâng cao giá trị, tiềm năng của huyện.

Nhiều năm qua, sản vật của vùng đất ngọt hoá này luôn được bảo vệ, duy trì, phát triển nhờ đầu tư hệ thống thuỷ lợi khép kín. Trong đó, hệ thống đê bao ngoài (Tiểu vùng III được giới hạn bởi đê biển Tây, đê Sông Ðốc - Tắc Thủ, đê kênh Minh Hà - Kênh 84 - kênh Ba Tĩnh) được đầu tư tương đối hoàn chỉnh.

Theo đó, hệ thống 58 cống cũng được xây dựng đảm bảo điều tiết nước (tuyến đê Minh Hà - Sông Ðốc có 26 cống; tuyến đê biển Tây 6 cống; tuyến bờ bao các ô của tiểu vùng 24 cống). Ðồng thời, đầu tư 9 trạm bơm/29 máy, tổng công suất 134.000 m³/h.

Cùng với đó, Tiểu vùng III được xây dựng 6 ô thuỷ lợi, gồm ô thuỷ lợi Khánh Bình Ðông - Trần Hợi - thị trấn Trần Văn Thời, diện tích 4.500 ha; ô thuỷ lợi Khánh Hưng 4.030 ha; ô thuỷ lợi Khánh Hải 3.474 ha; ô thuỷ lợi Khánh Bình Tây Bắc 300 ha; ô thuỷ lợi Minh Hà 300 ha; ô thuỷ lợi cánh đồng mẫu lớn xã Khánh Bình Ðông 4.230 ha.

Vùng sản xuất hệ sinh thái ngọt Tiểu vùng III Bắc Cà Mau với đặc trưng cây lúa là cây trồng chính giữ vai trò chủ lực với diện tích gần 30.000 ha, sản lượng lúa hằng năm thu về trên 330.000 tấn.

Mưa ngập úng, nắng hạn khốc liệt

Mặc dù khu vực ngọt hoá của huyện đã được đầu tư khép kín hoàn chỉnh hệ thống đê bao ngoài và hệ thống cống ngăn mặn chống tràn, tiêu úng trên đê, song hằng năm, cứ vào mùa mưa, nhất là vào đầu vụ lúa hè thu và đầu vụ lúa đông xuân, sản xuất của nông dân gặp nhiều khó khăn do trong vùng thường bị ngập úng, gây thiệt hại sản xuất, mức độ tuỳ thuộc vào lượng mưa hằng năm. Ðịa hình khu vực không bằng phẳng, có vùng cao gò, vùng thấp trũng, nhưng đến nay việc xác định phân chia tiểu vùng cho phù hợp với điều kiện địa hình, điều kiện sản xuất phần lớn vẫn chưa được định hình đầu tư.

Ông Nguyễn Thế Châu, Chủ tịch UBND huyện Trần Văn Thời, cho biết: “Các ô thuỷ lợi đã được đầu tư khép kín, nhưng hệ thống cống, bờ bao thì chưa được đầu tư hệ thống trạm bơm tương thích, nên việc điều tiết nước gặp rất nhiều khó khăn, tình trạng ngập úng gây thiệt hại lúa và hoa màu khi có mưa lớn kéo dài. Cụ thể, từ đầu năm 2024 đến nay, qua 3 đợt mưa lớn, vùng ngọt hoá huyện Trần Văn Thời do bờ bao khuôn hộ không đảm bảo, không thể bơm tiêu úng hết được, dẫn đến lúa bị ngập kéo dài, làm thiệt hại gần 615 ha của 485 hộ sản xuất".

Ðược quy hoạch vùng ngọt hoá, huyện Trần Văn Thời rất đa dạng hệ sinh thái, phong phú chủng loại cây trồng, vật nuôi, các loài thuỷ sản nước ngọt và đã trở thành nét đặc trưng của vùng bán đảo Cà Mau. (Ảnh: Nông dân ấp Cơi 6A, xã Khánh Bình Tây, huyện Trần Văn Thời thu hoạch khổ qua).

“Nguyên nhân do hệ thống thuỷ lợi chưa đồng bộ, các vùng có cao độ thấp, phía ngoài sông triều cường cao, hệ thống cống bao ngoài của tiểu vùng không thể tiêu nước được (mực nước trong, ngoài tương đương nhau). Bên cạnh đó, việc bố trí hệ thống trạm bơm công suất chưa phù hợp, hệ thống trạm bơm đặt trên tuyến Sông Ðốc theo phương án bơm ra sông lưu lượng quá nhỏ so với yêu cầu lưu lượng tiêu toàn vùng”, ông Châu phân tích.

Theo tính toán sơ bộ, lưu lượng bơm hiện có 116.000 m³/h, lưu lượng cần để bơm 914.900 m³/h, tức là cần đến 7,8 lần trạm bơm hiện có. Riêng 2 ô thuỷ lợi nhỏ có đặt trạm bơm gồm ô thuỷ lợi Khánh Bình Tây Bắc và ô thuỷ lợi Minh Hà là có hiệu quả, nhờ bố trí công suất bơm phù hợp nên chủ động được mùa vụ.

Ông Bùi Thanh Trung, Phó bí thư Ðảng uỷ xã Khánh Hưng, huyện Trần Văn Thời, bức xúc: “Ô thuỷ lợi xã Khánh Hưng được quy hoạch phục vụ sản xuất cho khu vực với diện tích khoảng 4.500 ha. Ðã qua, khu vực này chỉ có 1 trạm bơm với 5 máy, hiệu quả không cao. Ðồng thời, việc vận hành thời gian đóng, mở cống chưa sát nên chưa phát huy hiệu quả. Xã đề xuất đầu tư 5 trạm bơm cho ô thuỷ lợi này mới đảm bảo công suất bơm tháo nước, theo đó, gia cố bờ bao để đảm bảo sản xuất”.

Cũng phải kể đến một bộ phận không nhỏ nông dân vùng ngọt hoá khai thác sử dụng nước trong canh tác lúa một cách tuỳ tiện, không kiểm soát; nhất là trong thời điểm chuẩn bị sạ lúa, bơm tát đồng loạt trên diện tích rộng ào ạt đổ ra sông, vừa gây mất khối lượng nước rất lớn, vừa gây ngập úng cục bộ trên diện rộng trong toàn vùng. Ðến khi lúa ở giai đoạn sinh trưởng nhất định, tiếp tục bơm nước đồng loạt vào nội đồng gây thiếu nước nghiêm trọng và dẫn đến phát sinh nhiều hệ luỵ nặng nề như: sụt lún đất, kết cấu hạ tầng bị thiệt hại, giao thông thuỷ, bộ bị gián đoạn...

"Bên cạnh đó, một số cống trên địa bàn có khẩu độ chưa phù hợp. Một số tuyến kênh nhu cầu tiêu thoát nước cho lưu vực đòi hỏi cống phải có khẩu độ từ 7-8 m nhưng thực tế chỉ có 2,5 m, không đảm bảo tiêu nước nhanh chóng cũng như lưu thông, vận chuyển đường thuỷ. Việc vận hành một số công trình thuỷ lợi trên địa bàn một số xã chưa hợp lý, có lúc chưa hiệu quả do sử dụng máy bơm tiêu thoát nước khi mưa lớn hoặc triều cường cao nhưng không đóng các cống lân cận, dẫn đến tiêu thoát nước không hiệu quả và hao tốn chi phí nhiên liệu rất lớn", ông Nguyễn Thế Châu nhìn nhận.

Việc khai thác, sử dụng nước chưa phù hợp trong sản xuất nên vào mùa khô, các sông, rạch trong vùng khô cạn mất phản áp lực nước lên bờ kênh, là nguyên nhân chính dẫn đến sạt lở, sụt lún đất, đường giao thông rất nghiêm trọng trong vùng ngọt hoá thời gian qua. Thêm vào đó, chênh lệch biên độ triều giữa trong và ngoài vùng ngọt lớn, nguy cơ làm cho các công trình cống thuỷ lợi bị hư hỏng./.

Hồng Nhung

Bài cuối: Cấp thiết nhu cầu quy hoạch