Để nghề nuôi tôm phát triển bền vững

Bài cuối: Đâu là giải pháp?

Bài 1: Báo động đỏ về ô nhiễm môi trường
Bài 2: Vì sao nên nỗi?
Bài 3: Những hệ lụy
Bài 4: Nan giải bài toán giá trị

Những bất cập trong sản xuất nuôi trồng, chế biến thủy sản xuất khẩu đã đặt ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh vào tình thế khó khăn. Chặng đường từ nay đến năm 2020 không còn dài, nếu không có giải pháp ngay từ bây giờ thì mục tiêu “đưa Bạc Liêu cơ bản trở thành tỉnh có nền nông nghiệp công nghệ cao phát triển bền vững, gắn với phát triển công nghiệp và dịch vụ” là khó thực hiện.

Tái cấu trúc mô hình tăng trưởng

Với thực trạng đã nêu thì việc tái cấu trúc lại mô hình tăng trưởng theo chiều sâu là giải pháp cần được ưu tiên. Ngoài giải pháp kiểm tra, quản lý “đầu vào lẫn đầu ra” trong nuôi trồng, chế biến thủy sản, việc quy hoạch lại vùng nuôi gắn với sản xuất hàng hóa lớn là cần thiết. Bạc Liêu tuy được xếp vào một trong những tỉnh có diện tích nuôi tôm lớn nhất khu vực ĐBSCL, nhưng sản lượng làm ra lại không ổn định và chủ yếu dựa vào con tôm sú. Vì lẽ đó, cùng với việc quy hoạch lại vùng chuyên tôm theo hình thức thâm canh, bán thâm canh để tạo ra nguồn hàng ổn định, có chất lượng cao, cũng cần phát triển thêm các loại thủy sản khác ngoài con tôm sú (như tôm thẻ). Mục đích của việc làm này nhằm đa dạng hàng hóa sản phẩm, giúp doanh nghiệp chủ động hơn khi thị trường tiêu thụ bị biến động (nhu cầu xuất khẩu tôm nhỏ (tôm thẻ) dễ hơn so với con tôm sú có giá thành cao).

Việc quy hoạch lại vùng nuôi, hình thức nuôi, đối tượng nuôi sẽ hạn chế sản xuất manh mún, nhỏ lẻ không tuân theo quy hoạch. Đồng thời tạo điều kiện thuận lợi trong việc đầu tư cơ sở hạ tầng, thu hút vốn đầu tư, ứng dụng khoa học - công nghệ, đưa cơ giới hóa vào sản xuất và đảm bảo trong xử lý môi trường. Kiểm soát được quy hoạch cũng đồng nghĩa với việc kiểm soát được sự tăng trưởng của các đối tượng nuôi gắn với nhu cầu chế biến. Từ đó, chủ động điều chỉnh sản xuất phù hợp với thị trường, thay vì bị động ứng phó khi gặp rủi ro cao.

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, việc tái cấu trúc lại mô hình tăng trưởng để tạo ra những sản phẩm có hàm lượng chất xám, công nghệ cao mang về nhiều giá trị gia tăng là vấn đề cấp bách. Thực tế cho thấy, một trong những nguyên nhân dẫn đến sự phá sản của hàng loạt công ty xuất khẩu thủy sản trong và ngoài tỉnh là chỉ xuất nguyên liệu thô, lợi nhuận mang lại không nhiều, nên không tạo được tích lũy để tái đầu tư và phòng ngừa rủi ro. Vốn phục vụ cho sản xuất chủ yếu dựa vào vốn vay ngân hàng dưới hình thức thế chấp nhà xưởng, giá trị kho hàng và những tài sản tự có của doanh nghiệp. Do vậy, chỉ cần các nước nhập khẩu thanh toán chậm hay nợ là các doanh nghiệp bị phá sản. Ông Lê Văn Măng, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước tỉnh, khẳng định: “Vì quá lệ thuộc vào vốn vay ngân hàng nên sản xuất của doanh nghiệp xuất khẩu mang tính rủi ro rất cao và dễ rơi vào khủng hoảng. Có doanh nghiệp vay từ 3 - 4 ngân hàng ngoài tỉnh mới đủ vốn phục vụ cho sản xuất. Số tiền các doanh nghiệp vay các ngân hàng (chỉ tính riêng trong tỉnh) mỗi năm cũng hơn 5.000 tỷ đồng”.

Để giúp các doanh nghiệp chủ động vượt qua khó khăn, thì việc tổ chức lại sản xuất, cơ cấu lại ngành hàng là không thể thiếu. Muốn làm được việc này, cùng với việc vận động các doanh nghiệp đa dạng hóa sản phẩm, sản xuất các mặt hàng giá trị gia tăng cao, cũng cần tái cấu trúc lại đầu tư theo hình thức ưu tiên tăng trưởng tín dụng cho đầu tư khoa học - công nghệ, hỗ trợ đào tạo nghề, vốn lưu động… để khuyến khích các doanh nghiệp đăng ký sản xuất các mặt hàng giá trị gia tăng. Song song đó, vận động các doanh nghiệp nhỏ hợp tác, hoặc sáp nhập với nhau để tập trung vốn, sản xuất ra lượng hàng hóa lớn, hạn chế xuất thô, khai thác nguồn tôm nguyên liệu quá mức nhưng giá trị mang lại không cao và gây ô nhiễm môi trường.

Để xuất khẩu thủy sản phát triển, ngành chức năng cần tái cấu trúc lại mô hình tăng trưởng. Trong ảnh: Chế biến tôm xuất khẩu tại Công ty TNHH Một thành viên thủy sản Tân Phong Phú (huyện Hòa Bình). Ảnh: L.D

Trong bối cảnh hiện nay, việc liên kết để cùng tồn tại (hay cùng chết) đã trở thành vấn đề sống còn. Bởi việc thiếu liên kết trong sản xuất giữa doanh nghiệp và người nông dân trong thời gian qua đã để lại những hậu quả nặng nề. Phát huy mối liên kết này, doanh nghiệp và người nông dân đều được lợi, như: chủ động về nguồn nguyên liệu, đầu ra sản phẩm, giảm các chi phí trung gian…

Mặt khác, sự liên kết từ cánh đồng đến nhà máy sẽ góp phần giải quyết một vấn đề gây bức xúc hiện nay là thu hồi đất của nông dân để giao cho các dự án nuôi trồng thủy sản. Thay vì Nhà nước, doanh nghiệp phải tốn một khoản tiền không nhỏ cho việc bồi hoàn công lao động, khai thác, cải tạo, di dời các hộ nông dân và tổ chức lại một bộ máy hoạt động nuôi trồng mới, thì tại sao lại không tận dụng nguồn lao động (có kinh nghiệm) tại chỗ để cùng liên kết sản xuất? Nếu làm được việc này, sẽ hình thành nên “quy trình khép kín” mang lại nhiều lợi ích thiết thực và giải quyết cơ bản các vấn nạn trong nuôi trồng, chế biến lâu nay. Thông qua quy trình này, doanh nghiệp sẽ đầu tư toàn bộ khâu đầu vào từ cải tạo ao vuông, con giống, thức ăn, kỹ thuật… còn người nông dân thì tích cực chăm sóc để tôm đạt năng suất cao. Để mối liên kết này thành công, vấn đề là ở lòng tin và sự phân chia lợi nhuận hợp lý.

Xét ở góc độ nào đó, sự liên kết này cũng là yêu cầu mang tính bắt buộc của các nước nhập khẩu trong việc truy xuất nguồn gốc xuất xứ, quy trình nuôi theo các tiêu chuẩn về xuất khẩu hàng thủy sản. Không tạo được liên kết này, doanh nghiệp khó xuất hàng, còn nông dân cũng khó bán tôm nguyên liệu với giá cao, vì không chứng minh được quy trình nuôi đạt chuẩn. Ngoài ra, sự liên kết này còn tạo nên tiếng nói chung để bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng của doanh nghiệp, người nông dân khi sản xuất, kinh doanh gặp rủi ro. Tại sao cây lúa, cá tra mỗi khi rớt giá đều có chính sách hỗ trợ, quy định về giá sàn thu mua để đảm bảo lợi ích cho nông dân, còn con tôm (mặt hàng đem về kim ngạch xuất khẩu cho tỉnh) thì lại không có chính sách hỗ trợ? Theo ông Trần Thiện Hải, Chủ tịch Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP): “Bạc Liêu cần thành lập Hiệp hội Nuôi trồng và chế biến thủy sản xuất khẩu. Tổ chức này không chỉ tạo tiếng nói chung, mà còn để đảm bảo các quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp, nông dân và sự cạnh tranh công bằng giữa các doanh nghiệp, tránh tình trạng tranh mua, giành bán khi thị trường xuất khẩu bị biến động”.

Vì sự phát triển bền vững

Bạc Liêu đã ban hành chương trình phát triển bền vững giai đoạn 2008 - 2015 và định hướng đến năm 2020, trong đó, xác định “phát triển nhanh nhưng hiệu quả và bền vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường” là mục tiêu chiến lược hàng đầu. Xuất phát từ tầm quan trọng, ý nghĩa to lớn đó, việc đánh giá lại mô hình tăng trưởng trong nuôi trồng, chế biến thủy sản xuất khẩu cần được phân tích, nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau. Qua đó, giúp ngành kinh tế động lực này không phải sản xuất theo kiểu “bán rẻ tài nguyên” hay lấy môi trường đánh đổi giá trị và để lại những hậu quả nặng nề.

Các nhà khoa học đã cảnh báo, Bạc Liêu là tỉnh sẽ ảnh hưởng nặng nề từ biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Do vậy, việc liên kết sản xuất, thể hiện tinh thần trách nhiệm với cộng đồng để chủ động ứng phó, chủ động vượt qua khó khăn, hướng tới phát triển bền vững là vấn đề cần làm hiện nay.

Lư Dũng