Nhớ thương người họa sĩ

Trong cuộc đời hoạt động văn hóa - nghệ thuật của tôi, có một người họa sĩ, một người chú làm tôi luôn nhớ và kính trọng. Kính trọng cả về cách sống đời thường và tư cách người nghệ sĩ. Đó là họa sĩ Trần Văn Nam (Văn Bình), cái tên bí danh họa sĩ Văn Bình đã gắn liền với thời kỳ cách mạng kháng chiến. Ông sinh quán ở xã Nguyễn Phích, huyện U Minh, tỉnh Cà Mau. Ông là cựu học viên lớp Hội họa khóa Tổng động viên thuộc Sở Thông tin Nam bộ 1951 - 1952 (thời kháng chiến chống Pháp). Trong thời kỳ chống Mỹ, ông học lớp Hội họa khóa I - miền Nam Việt Nam ở C112. Ông được kết nạp vào Hội Mỹ thuật Việt Nam năm 1978, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật TP. HCM năm 1980, khóa đầu tiên ở phía Nam sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, thống nhất đất nước.

Suốt gần 50 năm trong nghề, ông có nhiều tác phẩm triển lãm cấp quốc gia tại TP. HCM và khu vực ĐBSCL. Nhưng có lẽ, tác phẩm quý giá nhất đời ông là những bức ký họa thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Những bức ký họa đặc sắc ấy có giá trị lịch sử gắn liền với cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, có ý nghĩa sâu sắc giáo dục truyền thống cách mạng không riêng với Bạc Liêu, mà còn là nguồn tư liệu quý giá với khu vực ĐBSCL và cả nước, vì được ông ký họa thực tế ngay tại chiến trường miền Nam. Ông là người tận tụy với công việc, sống chí tình, chí nghĩa với bạn bè, đồng nghiệp. Tác phẩm của ông để lại không nhiều, nhưng đó là tất cả những gì ông dành trọn tuổi trẻ, tháng năm lăn lộn ở chiến trường ác liệt, hy sinh hạnh phúc gia đình để có được, đó là vốn sáng tác quý báu trong những năm tháng của đời ông, đó còn là ý nghĩa lịch sử, là những kỷ niệm sâu sắc trong cuộc đời làm công tác hội họa kháng chiến.

Nhắc đến ông, nhiều người nghĩ tới một con người có dáng vẻ khắc khổ, gương mặt lúc nào cũng rầu rĩ, cái biệt danh “ông Hai than thở” mà ai đó đặt cho ông quả không sai. Trong dịp Tết Nguyên đán vừa rồi, tôi gặp lại ông trong căn nhà cũ năm xưa. Ông vui mừng pha trà ngon rồi nói: “Trà này cậu học trò mua ở ngoài Bắc gửi tặng, cháu uống thử xem”. Vừa uống ông vừa nhắc lại chuyện thời kháng chiến ở làng quê U Minh, sông Cái Tàu. Trông vẻ ông hơi gầy ốm, chậm chạp hơn trước, nhưng cái tính cần cù, giản dị thì không thay đổi. Gần trọn cuộc đời cống hiến cho cách mạng, họa sĩ Văn Bình chưa bao giờ đòi hỏi quyền lợi cho riêng mình, ông vẫn sống giản dị như ngày nào, vẫn là ông thầy giáo nghèo ngày ngày cặm cụi dạy vẽ cho con cháu, vì từ lâu nghề nghiệp đã gắn bó với cuộc đời ông như hình với bóng. Ông tâm sự: “Căn nhà này là một kỷ niệm không thể nào quên trong cuộc đời sáng tác của tôi. Mới hôm trước, tôi rất mừng vì được Nhà nước cho làm thủ tục hóa giá căn nhà, nhưng vợ chồng cứ nằm đắn đo suy nghĩ không biết tiền đâu để mua được căn nhà mới, hơn nữa dù thế nào thì nó cũng là cái mái ấm trọn vẹn của mình. Cuối cùng tôi mới chạy vay ngân hàng, gom góp tiền dành dụm bán tranh ký họa để mua được một căn nhà như ý nguyện của vợ chồng già”.

Lần cuối cùng tôi đến thăm ông sau mấy ngày tỉnh tổ chức kỷ niệm Ngày Văn nghệ Việt Nam. Ông lò dò ra mở cửa, khẽ gật đầu rồi quay trở vào ngồi trên ghế. Căn bệnh cũ của ông lại tái phát làm trí nhớ ông suy giảm và nói năng khó khăn. Song, ông vẫn cầm tay tôi cười nhẹ, rồi gật đầu có vẻ vui mừng. Suốt buổi ông không nói gì chỉ im lặng nghe. Ông bây giờ là con người hoàn toàn khác với một Trần Văn Nam ở chiến trường, hăng hái cởi mở, lao động sáng tạo nghệ thuật của một người họa sĩ được tô điểm bởi chất liệu sống của cuộc đời và sự giản dị về đức tính của người họa sĩ cách mạng; được tiếp nối bởi những điều ông hằng mơ ước và ông thấy đã mãn nguyện lắm rồi. Điều đó đồng nghĩa với việc ông vĩnh viễn chia tay với những gì ông để lại trong cuộc đời làm hội họa. Biết sức khỏe của mình như vậy nhưng làm sao được. Số phận mà.

Người họa sĩ năm xưa, nay không còn nữa… Nhưng với chúng tôi - những người làm công tác văn hóa nghệ thuật, ông là người có cái tâm, cái tình, phát hiện dìu dắt thế hệ kế tiếp cho sự nghiệp sáng tác. Nhớ về ông là nhớ đến bao kỷ niệm vui buồn một thời sáng tác mỹ thuật để lại trong mỗi người chúng tôi ấn tượng khó phai.

Nguyễn Văn Thanh