Tìm lời giải cho bài toán phát triển bền vững tôm Việt

Tại Diễn đàn Tôm Toàn cầu 2026 ở Utrecht, Hà Lan, lãnh đạo tỉnh Cà Mau cùng các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế đã tham dự phiên thảo luận riêng về tôm Việt Nam. Từ những câu chuyện về chứng nhận, giảm phát thải, phúc lợi động vật đến nâng giá trị gia tăng, một câu hỏi lớn được đặt ra: Khi chi phí sản xuất và tuân thủ tiêu chuẩn bền vững ngày càng tăng, thị trường có sẵn sàng trả thêm cho con tôm được sản xuất có trách nhiệm?

• Cà Mau thúc đẩy hợp tác chuỗi giá trị ngành tôm với doanh nghiệp Ecuador
• Liên kết xây dựng vùng nuôi tôm sú sinh thái đạt chứng nhận quốc tế
• Lãnh đạo tỉnh Cà Mau tham gia đoàn Việt Nam làm việc tại Hà Lan về thúc đẩy hợp tác lĩnh vực thuỷ sản

Chiều 2/9 (giờ địa phương), bên lề Diễn đàn Tôm toàn cầu 2026 tại Utrecht, Trung tâm Xúc tiến nhập khẩu từ các nước đang phát triển (CBI) thuộc Bộ Ngoại giao Hà Lan và Hiệp hội các Nhà nhập khẩu thuỷ sản Hà Lan (VIV) tổ chức phiên thảo luận với chủ đề “Câu chuyện mới về tôm Việt Nam: Khả năng chống chịu, trách nhiệm và tiềm năng thị trường phân khúc cao cấp”.

Ông Joost van Uum, Tham tán Nông nghiệp Hà Lan tại Việt Nam và Thái Lan, đặt câu hỏi tại phiên thảo luận.

Phát biểu khai mạc, ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thuỷ sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết, tôm hiện chiếm khoảng 46-50% tổng giá trị xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam. Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) chiếm hơn 70% diện tích nuôi tôm và khoảng 85% giá trị xuất khẩu mặt hàng này.

Ông Luân nhắc lại, từ năm 2017, Chính phủ Hà Lan đã hỗ trợ Việt Nam các giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu, chống sạt lở bờ biển tại ĐBSCL. Theo ông, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nước biển dâng, ngành tôm ĐBSCL cần được tái cơ cấu theo hướng phát huy lợi thế, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường, không chỉ chú trọng sản lượng mà phải nâng giá trị cho người nuôi, bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học và đáp ứng các tiêu chuẩn nhập khẩu.

“Phát triển thuỷ sản phù hợp với điều kiện mới; trong đó tại ĐBSCL ngành tôm đóng vai trò đặc biệt quan trọng cả về diện tích, giá trị xuất khẩu cũng như tạo sinh kế cho người dân”, ông Trần Đình Luân nói.

Hơn 500 trang trại tôm Việt Nam đạt ASC

Bà Barbara Janker, Giám đốc Thương mại Hội đồng Quản lý nuôi trồng thuỷ sản (ASC), cho biết, Việt Nam là một trong những quốc gia đi tiên phong về chứng nhận ASC.

Đến nay, hơn 500 trang trại tôm Việt Nam được chứng nhận, phần lớn là hộ nuôi nhỏ liên kết theo nhóm, với sản lượng nguyên liệu đạt ASC khoảng 50.000-55.000 tấn/năm. Ở khâu thức ăn, 15 nhà máy tại Việt Nam đã được ASC chứng nhận và 5 nhà máy đang được đánh giá.

Tại châu Âu, số sản phẩm tôm mang nhãn ASC tăng từ khoảng 7.000 sản phẩm năm 2020 lên hơn 11.000 sản phẩm hiện nay. Riêng tại Benelux và các nước nói tiếng Đức, hơn 80%, thậm chí có thể đến 90% sản phẩm tôm bán lẻ tại siêu thị mang nhãn ASC, trong đó phần lớn có nguồn gốc từ Việt Nam.

Bà Barbara Janker, Giám đốc Thương mại Hội đồng Quản lý nuôi trồng thủy sản (ASC), cho biết, Việt Nam là quốc gia đi tiên phong về chứng nhận ASC.

Tuy nhiên, bà Janker cũng chỉ ra những vấn đề ngành tôm Việt Nam vẫn phải tiếp tục cải thiện. Khảo sát người tiêu dùng của ASC trên 15.000 người tại 14 quốc gia cho thấy “không kháng sinh, không hoá chất” luôn là mối quan tâm hàng đầu.

Trong hai năm rưỡi qua, ASC đã đình chỉ 8 trường hợp tại Việt Nam liên quan đến vấn đề kháng sinh. Theo bà Janker, áp lực dịch bệnh tại Việt Nam trong năm 2025 rất lớn và đây vẫn là vấn đề cần được ngành tôm quan tâm.

Góc nhìn Việt Nam tại Diễn đàn Tôm quốc tế

Đáng chú ý, phiên thảo luận ghi nhận nhiều câu hỏi từ phía Việt Nam. Cục trưởng Trần Đình Luân đặt vấn đề về phúc lợi động vật, cho rằng tiêu chuẩn ASC cần được nhìn nhận trong bức tranh rộng hơn, đồng thời cơ quan quản lý Việt Nam cần được tập huấn để hiểu và quản lý vấn đề này, thay vì chỉ dừng ở việc cấp chứng nhận.

Ông Koichi Yamamoto, phụ trách kết nối người sản xuất khu vực Đông Nam Á của ASC, cho biết, tiêu chuẩn mới đã bổ sung hai nội dung liên quan đến phúc lợi đối với tôm là cắt cuống mắt và quy trình gây mê trước khi giết mổ; hiện vẫn cho phép sử dụng đá lạnh và xung điện. Hội thảo ASC tổ chức tại Việt Nam trong hai tuần tới sẽ trao đổi sâu hơn, đồng thời tiếp nhận ý kiến từ các bên, trong đó có VASEP.

Bà Trần Ngọc Thiên Kim, Giám đốc Dinh dưỡng và Hỗ trợ thuỷ sản khu vực châu Á của Công ty De Heus, đặt vấn đề các nhà máy hiện phải duy trì đồng thời nhiều hệ thống chứng nhận như ASC, GlobalGAP và BAP, kéo theo chi phí và thủ tục. Bà đề nghị nghiên cứu hợp nhất, hài hoà các hệ thống để giảm gánh nặng giấy tờ nhưng vẫn bảo đảm các yêu cầu về bền vững.

Bà Janker thừa nhận đây là vấn đề thực tế. Theo bà, ASC đã thử phối hợp đánh giá với các tổ chức chứng nhận khác và đang hướng tới số hoá nhằm giảm thủ tục trùng lặp, qua đó tiết kiệm chi phí đánh giá.

Giá thành cao hơn Ecuador 77%

Ông Rogier Becker, điều phối viên dự án ShrimpTech Vietnam, cho rằng bài toán đặt ra là làm sao nâng sức cạnh tranh của tôm Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Theo ông, nuôi tôm mật độ cao khiến ngành tôm Đông Nam Á tiêu tốn nhiều điện cho quạt khí, bơm nước, kéo theo lượng phát thải carbon cao.

Ông cũng cho biết, thông qua tập huấn kỹ thuật, ứng dụng cảm biến IoT, sử dụng thức ăn ít phát thải và năng lượng tái tạo, dự án ShrimpTech đã giảm phát thải xuống còn 3,67 kg CO₂e/kg tôm, thấp hơn hơn 10 kg so với mức thông thường.

Nước thải từ ao tôm được đưa qua bể chứa rồi bơm vào các ô rừng ngập mặn để cây hấp thu nitrat, lọc nước và tái sử dụng. “95% lượng carbon được lưu giữ trong đất. Chúng tôi đã tính toán diện tích rừng ngập mặn cần thiết để bù trừ hoàn toàn lượng tôm nuôi trong khu vực”, ông Becker nói.

Ông Rogier Becker, điều phối viên dự án ShrimpTech Vietnam, đặt vấn đề làm sao để tôm Việt Nam cạnh tranh được trên thị trường toàn cầu.

Một vấn đề khác được ông Becker chỉ ra là chi phí sản xuất tôm tại Việt Nam hiện cao hơn Ecuador khoảng 77%. Nguyên nhân chủ yếu là áp lực dịch bệnh do mật độ nuôi cao và chất lượng nước kém, dẫn đến tỷ lệ chết lớn.

Từ thực tế này, dự án AquaGene phối hợp với Hendrix Genetics và RYNAN so sánh dòng tôm Kona Bay Balance với các dòng giống đang nuôi tại Việt Nam. Kết quả cho thấy Kona Bay có tỷ lệ sống cao hơn, dù tốc độ tăng trưởng chậm hơn một chút, nhưng chi phí sản xuất mỗi kg thấp hơn và lợi nhuận cao hơn.

Làm sao để mô hình tôm - rừng phù hợp hộ nuôi nhỏ?

Tuy nhiên, phần hỏi đáp cũng ghi nhận những băn khoăn từ phía Việt Nam. TS Phạm Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Thuỷ sản Việt Nam (VINAFIS), cho rằng, mô hình trình diễn 6 ha, gồm 2 ha rừng, 2 ha xử lý nước và 2 ha ao tôm là thiết kế tốt nhưng khó áp dụng với các hộ nuôi quy mô nhỏ, vốn sử dụng chung một khu đất. Ông đặt vấn đề làm thế nào để đưa mô hình này vào thực tế nuôi tôm Việt Nam.

Ông Lê Đình Huynh, Tổng Thư ký Liên minh Tôm sạch và Bền vững (VSSA), đặt câu hỏi về tỷ lệ rừng ngập mặn tối ưu, quỹ đất cần thiết và hiệu quả cải thiện chất lượng nước trước và sau khi qua khu vực rừng. Theo ông, phần lớn trang trại nuôi tôm ở ĐBSCL có quy mô nhỏ nên sẽ khó áp dụng nếu chi phí đầu tư quá lớn.

Ông Phạm Bảo Đăng, Giám đốc Toàn cầu Công ty RYNAN Smart Aquaculture, đối tác dự án, cho biết quy mô 6 ha ban đầu nhằm thu thập dữ liệu khoa học để chứng minh hiệu quả trước khi nhân rộng. Mô hình hoàn toàn có thể thu nhỏ và đã được triển khai tại Ninh Thuận (cũ) và một trang trại ở Thái Lan với diện tích 1,4 ha, gần hơn với quy mô hộ nuôi tôm ở Việt Nam.

“Chúng tôi muốn làm việc với nhiều hộ nuôi hơn, những hộ nhỏ hơn, để mở rộng mô hình và chứng minh tính bền vững, hiệu quả”, ông Đăng nói.

Tôm Việt có thế mạnh ở hàng giá trị gia tăng

Tại phiên thảo luận, Ban tổ chức mời đại biểu bình chọn trực tuyến về hướng định vị tôm Việt Nam trong những năm tới. Hàng giá trị gia tăng được lựa chọn nhiều nhất, tiếp đến là chất lượng và chế biến sâu.

Đại diện HelloFresh, doanh nghiệp cung cấp hộp nguyên liệu nấu ăn tận nhà, cho biết, sự tiện lợi ngày càng được người tiêu dùng quan tâm, với các sản phẩm như tôm tẩm ướp, tôm bao bột. Việt Nam hiện là một trong những nguồn cung của HelloFresh và doanh nghiệp mong muốn mở rộng hợp tác ở nhóm sản phẩm này.

Ông Mike Turenhout, Giám đốc VIV, nhận định, thế hệ trẻ châu Âu ngày càng chuộng thực phẩm tiện lợi, trong đó Việt Nam đã có vị thế nhất định.

Tuy nhiên, ông Alfons van Duijvenbode (CBI) lưu ý, giá trị gia tăng chưa thể là lợi thế duy nhất, bởi các đối thủ cũng đang gia tăng đầu tư vào phân khúc này. Theo ông, Việt Nam cần kết hợp thêm các yếu tố như nuôi quảng canh, chứng nhận ASC, sản xuất có trách nhiệm và phát triển bền vững để nâng sức cạnh tranh của tôm Việt trên thị trường quốc tế.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử (bìa phải) trao đổi với các đối tác bên lề phiên thảo luận riêng về tôm Việt Nam.

Tôm bền vững và câu hỏi về giá

Ông Alfons van Duijvenbode (CBI) đặt câu hỏi: nếu Việt Nam xây dựng thương hiệu tôm cao cấp dựa trên chất lượng, sản xuất trung hoà carbon, phúc lợi động vật và không kháng sinh, liệu có giúp tăng thị phần? Đa số người tham dự bình chọn là "có".

Nhưng khi ông hỏi tiếp: “Các nhà mua hàng có sẵn sàng trả giá cao hơn không?”, câu trả lời vẫn chưa rõ ràng. Theo ông, chi phí đang tăng cùng sự phát triển của các hệ thống chứng nhận, trong khi đổi mới sáng tạo có thể giúp giảm chi phí, nhất là thông qua việc giảm tỷ lệ chết trong nuôi tôm.

Bà Melanie Siggs, Giám đốc Thuỷ sản toàn cầu của LRQA, tác giả Báo cáo “100% Shrimp” cho Diễn đàn Tôm toàn cầu, gợi ý tăng giá trị từ phụ phẩm. Theo bà, các nhà máy chế biến lớn cần thu gom toàn bộ đầu và vỏ tôm để sản xuất các sản phẩm giá trị gia tăng như dịch đạm thuỷ phân.

Các đại biểu, trong đó có lãnh đạo tỉnh Cà Mau, chụp ảnh lưu niệm sau khi kết thúc phiên thảo luận.

Khép lại phiên thảo luận, ông Joost van Uum, Tham tán Nông nghiệp Hà Lan tại Việt Nam và Thái Lan, cho rằng hợp tác, phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo là cần thiết, nhưng sẽ khó tạo động lực nếu sản phẩm bền vững chưa được trả giá cao hơn.

“Lần tới, tôi muốn có cả các nhà bán lẻ ngồi đây để cùng thảo luận. Với rau quả, nếu là sản phẩm hữu cơ thì trên kệ siêu thị người ta phải trả thêm tiền. Tôi cho rằng với con tôm cũng phải như vậy”, ông nói.

Ông Alfons van Duijvenbode lưu ý, các chính sách của EU như Thoả thuận Xanh, mục tiêu trung hoà carbon đến năm 2050 và yêu cầu thẩm định chuỗi cung ứng sẽ ngày càng buộc doanh nghiệp châu Âu chịu trách nhiệm về tác động môi trường trên toàn chuỗi. Đây là xu hướng không chỉ đặt ra với Việt Nam mà cả Ecuador, Ấn Độ, vì vậy các doanh nghiệp cần chủ động nhận diện và chuẩn bị từ sớm.

Dung Lê